Tên làng Sơn Đồng được viết thế nào?
Sơn Đồng không chỉ nổi tiếng bởi nghề thủ công tinh xảo, mà còn được biết đến là vùng đất có truyền thống hiếu học và khoa bảng. Được sinh ra và lớn lên tại làng Sơn Đồng nên từ lâu tôi cũng hay thắc mắc ý nghĩa tên Sơn Đồng là gì ? Trong âm Hán Việt thì có nhiều chữ đồng âm, nhưng nếu được viết bằng chữ Nho (Hán) thì sẽ biết được ý nghĩa chính xác của chữ đó là gì? (Lý do đó cũng chính là việc tôi cho rằng nên viết chữ hoành phi câu đối thờ nên làm bằng chữ Nho hơn là chữ quốc ngữ, vì đơn giản là chữ quốc ngữ quá nhiều từ đồng âm khác nghĩa nên bạn đọc sẽ không hiểu được ý nghĩa cũng như từ đó lần theo được các dụng ý đằng sau của người viết). Nếu theo lẽ thông thường tôi nghĩ chữ Sơn “山” là: núi, còn chữ Đồng “同” là: cùng nhau hoặc “童” (Đồng) là: trẻ – non. Nhưng sau đó tôi thấy khá bất ngờ một vài nơi ghi là Sơn Đồng (山桐). Thực sự là tôi thấy rất khó hiểu vì chữ 桐 Đồng nó đơn giản chỉ là cây ngô đồng. Như mọi người biết cây này tại việt nam rất hiếm gặp và trong làng cũng không hề trồng cây ngô đồng này. Sau này thì tôi tình cờ đọc được một vài văn tịch cổ từ thời Nguyễn thì tôi xác nhận đúng là chữ Sơn Đồng (山桐). Vậy chữ Sơn Đồng có ý nghĩa gì?
Nguồn gốc và điển tích “Phượng tê ngô đồng”
Vậy cây ngô đồng là cây gì và có ý nghĩa thế nào? Sau khi xem một vài tác phẩm đồ cổ tôi tình cờ được biết các đồ này điêu khắc tích “Phượng tê ngô đồng” rồi từ đó tôi đã tìm hiểu về điển tích này. Quả thật đây là điển tích có ý nghĩa rất hay liên quan đến tên làng của mình.
“Phượng tê ngô đồng” bắt nguồn từ Kinh Thi – Đại Nhã – Quyển Nga (《诗经·大雅·卷阿》), với câu thơ cổ:
“凤凰鸣矣，于彼高岗。梧桐生矣，于彼朝阳。”
Phượng hoàng minh hĩ, vu bỉ cao cương.
Ngô đồng sinh hĩ, vu bỉ triều dương.
Dịch nghĩa:
“Phượng hoàng cất tiếng hót nơi sườn núi cao,
Cây ngô đồng mọc hướng về mặt trời”
Cây ngô đồng mọc ở nơi đón nắng (triều dương) là biểu tượng cho một môi trường tốt đẹp, thịnh vượng. Khi cây ngô đồng tươi tốt, chim Phượng Hoàng sẽ bay về đậu và cất tiếng hót. Câu thơ ngụ ý sự tương ứng giữa chim quý và cây quý, giữa hiền tài và minh chủ. Từ đó sinh ra thành ngữ “良禽择木而栖，贤臣择主而事” (Lương cầm trạch mộc nhi tê, hiền thần trạch chủ nhi sự) – “Chim lành chọn cây mà đậu, tôi hiền chọn chúa mà thờ.” Người xưa quan niệm “Đất lành chim đậu” cũng xuất phát từ đây.
Trong rất nhiều tài liệu cũng mô tả về chim phượng hoàng như sau:
“非梧桐不栖，非竹实不食。”
(“Phi ngô đồng bất thê, phi trúc thực bất thực.”)
Nghĩa là:
Không phải cây ngô đồng thì phượng hoàng không đậu,
Không phải quả trúc thì phượng hoàng không ăn.
Đây là câu tượng trưng cho phẩm chất thanh cao – biết chọn nơi sạch để ở – biết chọn chủ mà thờ, và là nền tảng của điển tích “Phượng tê ngô đồng”.
Ngoài ra còn có điển tích: Phục Hy thấy phượng hoàng đậu trên cây ngô đồng
Theo sách 《太平御览》Thái Bình ngự lãm (quyển 983, dẫn từ Lục Nghĩa, 六义):
“伏羲时，有凤止于梧桐，因以为嘉木。”
Đây là nguồn sớm nhất ghi lại việc Phục Hy thấy phượng hoàng đậu trên cây ngô đồng, từ đó người đời xem ngô đồng là “linh mộc” (cây thiêng), có thể cảm ứng với điểu linh (phượng).
Ông tin rằng gỗ của cây này có thể tạo ra âm thanh tuyệt diệu, bèn sai người đốn cây xuống để chế tác nhạc cụ. Xin giải thích để các bạn hiểu và khỏi thắc mắc, cây ngô đồng trong tích này là cây thân gỗ, rất to và cao nên mới lấy gỗ để làm đàn được, chứ không phải cây ngô đồng trồng làm cảnh trong chậu có kích thước rất nhỏ, thân phình to và hoa màu đỏ san hô. Vài đặc điểm của cây này:
Mùa nở hoa: Ngô đồng ở Huế thường rụng hết lá và ra hoa rộ vào cuối mùa xuân, đầu mùa hè (khoảng tháng 4 đến tháng 6).
Đặc điểm hoa: Hoa thường có màu tím nhạt hoặc đỏ rực, nở thành từng chùm lớn trên cành trơ trụi lá
Loại cây này gắn liền với Hoàng cung Huế. Vua Minh Mạng ngày xưa rất mê cây này vì tích “Phượng hoàng đậu cây ngô đồng”, nên ông đã cho khắc hình cây ngô đồng lên chiếc đỉnh mang tên mình (Nhân Đỉnh) trong bộ Cửu Đỉnh.
Vua ra lệnh trồng rất nhiều cây này trong Đại Nội để đón điềm lành. Người Huế coi đây là loài cây quý phái, vương giả.
Từ đây ta có thể thấy hình ảnh cây ngô đồng có giá trị biểu đạt tinh thần rất đặc biệt trong văn hóa Á Đông. Nó không chỉ là một loài cây đẹp, quý hiếm mà còn mang giá trị biểu tượng sâu sắc: tượng trưng cho môi trường thịnh vượng, đất lành, nơi có minh khí hội tụ, có khả năng thu hút hiền tài và những điều cát tường.
Chính vì vậy, khi làng của chúng ta mang tên Sơn Đồng (山桐) – có thể hiểu “cây ngô đồng núi” cũng có thể liên quan đến câu:
Phượng hoàng minh hĩ, vu bỉ cao cương.
Ngô đồng sinh hĩ, vu bỉ triều dương.
Dịch nghĩa:
“Phượng hoàng cất tiếng hót nơi sườn núi cao,
Cây ngô đồng mọc hướng về mặt trời”
高岗 cao cương (sườn núi cao) rất trùng khớp chữ 山桐 Sơn Đồng mà tiền nhân đã đặt cho tên làng để chỉ một vùng đất được ví như “chốn ngô đồng”. Ở đây ẩn chứa tầng nghĩa tốt đẹp: đó là vùng đất linh thiêng, nơi cây quý sinh trưởng, phát triển, nơi có nhân khí – địa khí – thiên khí hài hòa, và vì thế hiền tài mới hội tụ. Điều đó vô tình lại trùng khớp với thực tế: Sơn Đồng xưa nay vốn là làng nổi tiếng hiếu học và có truyền thống khoa bảng lâu đời.
Sau khi biết được ý nghĩa sâu sắc này, tôi đã rất muốn viết bài viết này để các bạn cùng thấu được dụng ý của tiền nhân khi đặt tên Sơn Đồng – để chúng ta thêm trân trọng quê hương, thêm tự hào về cội nguồn và những giá trị mà tiền nhân đã gửi gắm lại.
Nguyễn Trung Xin
