Tượng thờ nhân cách trong gian thờ Phật của người Việt người làm nghề đục tượng tâm linh chúng tôi, mỗi lần diện kiến những pho tượng cổ ở các ngôi chùa vùng đồng bằng Bắc Bộ, lại thấy cái lòng tôn kính của cha ông xưa rộng mở vô cùng. Người Việt mình hình như ít khi tự trói buộc bản thân vào một khuôn mẫu chuẩn mực duy nhất nào khi tạo tác đồ thờ. Tùy theo từng hoàn cảnh lịch sử, tùy thế đất, tùy lòng dân từng làng mà người ta bài trí đồ thờ nhân cách nhiều hay ít, đậm hay nhạt khác nhau. Cái khéo, cái thích ứng của hệ thống tượng pháp chính là nằm ở đặc tính rất riêng của mỗi ngôi điện Phật.
Những Ngôi Chùa Đặt Thờ Đức Thánh Làm Trung Tâm Bản Địa
Nói thì dễ, nhưng khi đặt nhát đục đầu tiên vào những pho tượng ở các ngôi chùa vùng châu thổ mới hiểu hết cái hồn cốt mà tiền nhân gửi gắm. Có những ngôi danh lam cổ tự nổi tiếng cả một vùng rộng lớn như chùa Thầy, chùa Keo của đất Nam Định, Thái Bình, hay chùa Ông ở Hưng Yên, chùa Bối Khê thuộc đất Hà Tây cũ… Những chốn này vốn xưa kia ít khi có sư trụ trì cố định. Trông nom khói hương hằng ngày thường chỉ có ông Thông, hoặc bà Tự. Họ như những vị thầy cúng của làng, nhiều khi mang cái tư cách gần gũi của một người phù thủy đứng ra thay dân làng cai quản, giữ gìn ngôi chùa.
Chính vì cái đặc điểm bối cảnh ấy mà hệ thống tượng Phật giáo ở đây không có quá nhiều. Như ở chùa Thầy, cốt lõi xưa chỉ có bộ Tam Thế Phật, rồi đến bộ Di Đà Tam Tôn mang niên đại từ thế kỷ XVI, thế kỷ XVII. Còn lại, hầu như tất cả các pho tượng khác đều có niên đại muộn hơn khá nhiều. Điểm nổi lên rõ rệt nhất khi nhìn vào đồ thờ nhân cách tại các ngôi chùa này chính là tượng Đức Thánh. Ở đây, việc thờ thánh mới là chính yếu. Người dân lặn lội tìm tới các ngôi chùa này chủ yếu là để cầu Đức Thánh ban phúc ban lộc, chứ phần cầu Phật cứu độ có phần nhẹ hơn.
Người trong nghề chúng tôi khi ngắm nước sơn, thớ gỗ của các pho tượng thánh ở đây đều nhận ra một điểm rất lạ. Thông thường, các vị thánh này dù có gốc gác từ các nhà sư danh tiếng như Từ Đạo Hạnh, Nguyễn Minh Không, hay Nguyễn Bình An… nhưng khi tạc thành tượng, người dân đương thời lại yêu cầu chúng tôi phục trang cho các ngài theo lối trang phục ngoài đời thực. Toàn bộ thân tượng hầu hết đều được làm sẫm màu, một phần cũng bởi lớp sơn ta nguyên bản liên quan sâu sắc đến nghi thức cầu đảo, xin mưa thuận gió hòa của cư dân nông nghiệp.
Dạng Chùa Đặc Biệt Thờ Tượng Quan Âm Thiên Thủ Thiên Nhãn Ở Chính Điện
Đi dọc các triền sông lớn như sông Hồng, sông Đáy, người làm nghề lại bắt gặp một dạng cấu trúc điện thờ rất đặc biệt khác. Theo các nghiên cứu về niên đại mỹ thuật, chúng tôi có phần ngờ rằng, ngay từ thuở khởi nguyên, trung tâm của Phật điện ở những ngôi chùa ven sông này chỉ nổi lên duy nhất một pho tượng Quan Âm Thiên Thủ Thiên Nhãn, mà phần nhiều chính là hóa thân Quan Âm Nam Hải.
Cái hay của thớ gỗ và dáng tượng ở những ngôi chùa kiểu này là tượng Quan Âm thường được đục chạm vô cùng to lớn, uy nghi và đặt ngồi ngay tại vị trí chính điện trang nghiêm nhất. Một số nhà nghiên cứu lịch sử học mỹ thuật cũng nhận định rằng, dạng kiến trúc điện thờ đặc biệt này có lẽ chỉ mới ra đời từ dưới thời nhà Mạc ở thế kỷ XVI và tồn tại cho tới khoảng giữa thế kỷ XVII. Phải mãi về sau này, người ta mới bắt đầu đưa thêm các pho tượng khác vào bài trí cùng, làm cho tòa Phật điện trở nên đông đảo, quần tụ như chúng ta thường thấy ngày nay.
