Mỗi khi Tết Nguyên Đán khép lại để nhường chỗ cho những ngày xuân mới, đồng bào các dân tộc thiểu số tại miền Bắc lại nô nức tham gia trò chơi tung còn trong các lễ hội mùa xuân. Hoạt động này không đơn giản dừng lại ở một trò chơi giải trí thông thường, mà chính là một hình thức giao duyên mang đậm sắc màu nghi lễ và tín ngưỡng cộng đồng. Ngày hội được tổ chức nhằm gửi gắm lời cầu chúc cho một năm mới no đủ, trai gái trong bản tìm được lứa đôi, xích lại gần nhau để phát triển nòi giống.
Nhiều cộng đồng như người Mường tại Hòa Bình, người Thái vùng Tây Bắc, người H’mông ở miền Việt Bắc cho đến người Việt tại vùng đất tổ Bạch Hạc thuộc tỉnh Vĩnh Phúc đều duy trì phong tục tung còn, trong đó mỗi nơi lại sở hữu một lối chơi mang nét đặc thù riêng biệt.
Nguồn Gốc Của Quả Còn Trong Đời Sống Người Tày
Đối với cộng đồng người Tày, hằng năm từ ngày mùng 3 Tết kéo dài cho đến khi hết tháng Giêng, các bản làng lại rộn ràng mở hội. Trong các hoạt động của hội xuân, những cuộc tung còn luôn được đánh giá là trò chơi có sức hút mãnh liệt nhất đối với các nam thanh nữ tú. Chiếu theo những câu chuyện truyền thuyết lâu đời, quả còn vốn mô phỏng một quả trứng to bằng nắm tay của trẻ em. Chuyện kể rằng xưa kia có chàng Pịa mồ côi cả cha lẫn mẹ, gia cảnh lại nghèo khó nên chẳng có một ai thèm chơi cùng. Buồn bã, Pịa một mình lội vào rừng sâu, tự hái các quả rừng rồi tung hứng lên cao để giải sầu.
Trong một lần vui chơi, do dùng lực tung quá mạnh, quả rừng đã bay vút lên tận chín tầng mây và được một nàng tiên trên thượng giới đón bắt được. Cảm mến chàng trai, nàng tiên đã bay xuống trần gian để cùng tham gia tung còn với Pịa. Trải qua những ngày tháng giao lưu, họ nảy sinh tình cảm yêu thương rồi nên duyên vợ chồng. Người dân bản địa tin rằng chính nhờ có quả còn thần kỳ ấy mà chàng Pịa mới chạm tay vào hạnh phúc đích thực. Kể từ thời điểm đó, trai gái trong bản bắt đầu học theo bằng cách khâu những quả còn bằng vải có tua dài đẹp mắt rồi tung hứng cho nhau chơi để tìm kiếm bạn đời, cầu mong duyên số.
Sự Chuẩn Bị Lễ Vật Và Ý Nghĩa Biểu Tượng Phồn Thực
Không gian dành cho bãi tung còn thường là một khu đất có địa hình bằng phẳng nằm ở khu vực ven bản. Ngay tại vị trí trung tâm của bãi đất, người dân sẽ trồng một cây tre hoặc cây vầu có chiều cao bề thế, trên phần ngọn chót vót có treo một chiếc “phỏng còn”. Thiết kế của phỏng còn là một vòng tròn làm bằng tre với đường kính dao động từ 30 – 40 cm, bề mặt được dán kín bằng một tờ giấy hồng mỏng nhằm biểu trưng cho sự trong trắng, thuần khiết của người thiếu nữ đang ở độ tuổi trưởng thành.
Bản thân quả còn được khâu ghép tỉ mỉ từ nhiều múi vải sặc sỡ với các sắc màu xanh, đỏ, tím, vàng; phần ruột bên trong được nhồi đầy những hạt thóc và hạt bông. Việc lựa chọn hai loại hạt này mang ngụ ý rất rõ ràng: hạt thóc đại diện cho cái ăn, còn hạt bông biểu trưng cho cái mặc. Lời cầu nguyện linh thiêng của tín ngưỡng phồn thực đã được ẩn giấu khéo léo ngay trong lòng quả còn căng tròn sức sống. Bộ phận đuôi của quả còn được thiết kế dài bằng những dải tua vải đủ màu, vừa có tác dụng định hướng quỹ đạo khi tung lên cao, vừa tạo nên hình ảnh đẹp mắt khi bay lượn giữa không trung.
Theo lệ làng quy định, mỗi nóc nhà trong bản dù hoàn cảnh nghèo khó hay giàu sang đều phải sửa soạn chu đáo một mâm cơm cúng, sau đó mang ra tận khu ruộng thờ (lúc này đã trở thành bãi còn của làng) để tiến hành làm lễ tế Trời, Đất. Đặc biệt, trên mâm cúng bắt buộc phải bày biện thêm 2 quả còn — biểu trưng cho sức mạnh dẻo dai của nam giới, đồng thời cũng là mầm mống khởi nguyên của sự sinh sôi nảy nở. Hình ảnh phỏng còn và quả còn tạo nên một cặp đôi đối ứng hài hòa, là công cụ và cũng là cốt lõi của trò chơi luôn đi liền với nhau thành cặp, biểu thị cho sự hoàn thiện của cuộc sống vĩnh hằng.
Diễn Biến Hội Tung Còn Và Nghi Thức Ban Hạt Giống Thiêng
Mở đầu cho cuộc chơi, người chủ trì lễ hội diện bộ trang phục truyền thống đẹp nhất, phong thái nghiêm nghị tựa như một vị pháp sư bước đến đặt hai quả còn thờ lên trên đài lễ đặt giữa trời. Vị này tiến hành dâng lời khấn nguyện cầu bình an cho bản làng, cầu lộc cho mọi người và cầu mong mùa màng tốt tươi cho mọi nơi. Ngay sau khi phần nghi lễ hoàn tất và các quả còn đã được ban phép linh thiêng, người chủ trì sẽ dùng lực tung cả hai quả còn lên trên cao để cho toàn thể dân làng cùng tranh cướp, chính thức mở màn cho ngày vui.
Lúc này, các quả còn của mọi gia đình mới đồng loạt được tung lên bãi hội, chúng bay gần bay xa xung quanh khu vực phỏng còn tạo nên cảnh tượng tựa như những cánh chim én mùa xuân đang chao lượn. Bất kỳ gia đình nào cũng mong muốn con cái của mình có thể ném thủng được chiếc phỏng còn để mang lại may mắn cho gia quyến. Tuy nhiên, một điểm thú vị mà người xem dễ dàng nhận thấy là có những quả còn ném ra hoàn toàn không hướng về phía chiếc phỏng còn trên cao, mà lại nhắm thẳng vào một đối tượng cụ thể đã được người ném chủ định từ trước.
Cuộc thi tài cứ thế kéo dài liên tục cho đến khi có một quả còn xuất sắc xuyên thủng qua phỏng còn. Khoảnh khắc ấy đánh dấu sự viên mãn, khi biểu tượng của hành động tính giao tâm linh đã chính thức trở thành hiện thực ngoài đời sống. Ngay sau đó, nhiều gia đình sẽ hồ hởi mời khách khứa dự hội về nhà mình để cùng phá cỗ theo đúng phong tục hiếu khách truyền thống.
Vị ông từ chủ trì lễ hội — người đã thực hiện cú ném quả còn đầu tiên — cũng chính là người sẽ đứng ra làm thủ tục khép lại ngày hội cầu mùa, giao duyên. Ông tiến hành dùng dao rạch quả còn thờ ra và ban phát những hạt giống thiêng (gồm hạt thóc và hạt bông ẩn bên trong) cho toàn thể mọi người xung quanh. Chiếu theo thế giới quan của người Tày, những hạt giống này vô cùng thiêng liêng, sẽ đâm chồi nảy lộc một cách nhanh chóng bởi chúng đã được truyền hơi ấm trực tiếp từ những bàn tay nam nữ (đại diện cho hai yếu tố âm – dương) trong suốt ngày hội xuân. Ai nấy đều hân hoan, vui vẻ đón nhận những hạt giống thiêng của Trời – Đất – Con người với niềm tin tưởng và hy vọng rằng vụ mùa sắp tới sẽ gặt hái bội thu, con người sẽ không ngừng sinh sôi, bản làng luôn no ấm, đông vui.
Tựu trung lại, phong tục tung còn đã trở thành một nét đặc trưng văn hóa truyền thống vô cùng quý báu của người Tày nói riêng, cũng như của nhiều cộng đồng dân tộc khác tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á nói chung. Bên cạnh ý nghĩa mang tính chất đua tài thể thao, hệ thống tín ngưỡng phồn thực cầu mong vạn vật sinh sôi nảy nở liên tục nổi lên như một chủ đề trữ tình và mang giá trị nhân văn sâu sắc cần được trân trọng bảo lưu.
