Trò chơi tung cầu và cướp cầu giữ vị trí như một phần nghi lễ hoặc phong tục không thể thiếu trong các ngày hội làng. Hoạt động này phản ánh nét đẹp văn hóa thẩm mỹ cùng đời sống tín ngưỡng tâm linh qua nghi thức cầu mong mùa màng của cư dân nhiều làng quê thuộc vùng trung du và đồng bằng Bắc Bộ thời xưa. Bản chất của trò chơi chính là biểu tượng cho hành vi tôn thờ mặt trời, kết hợp với tục cầu nước phục vụ trồng trọt ở một số địa phương, thể hiện sự sùng bái sâu sắc của con người đối với thế giới tự nhiên.
Dựa trên cách thức tổ chức cùng tập quán từng vùng, trò chơi dân gian này mang nhiều tên gọi phong phú như tung cầu, vật cầu, vật cù, cướp cầu, cầu giỏ hay hất phết.
Cướp cầu hội Yên (Thành phố Bắc Ninh)
Vật phẩm được sử dụng là một quả cầu tròn chế tác bằng gỗ, mang kích thước tương đương sọ dừa và được khoác lên lớp sơn màu đỏ. Suốt cả năm, quả cầu này được đặt trang trọng trong mâm bồng thờ tự tại khu vực hậu cung của đình làng. Trước thời điểm trận đấu diễn ra, vị chủ đám cùng cụ từ vào hậu cung thực hiện nghi lễ trình xin phép Đức Thánh, sau đó tổ chức rước cầu ra ngoài thềm đình. Tại khu vực sân đình, các thanh niên khỏe mạnh thuộc hai giáp đóng vai trò quân cướp cầu đã đứng chờ sẵn.
Ở hai phía đầu sân đình, dân làng tiến hành đào hai chiếc hố sâu xấp xỉ 1 m, có đường kính nhỉnh hơn kích thước quả cầu. Hai chiếc hố này được đặt theo trục đông – tây, chia thành hố chiêm và hố mùa. Mỗi giáp sẽ đại diện cho một phe để bảo vệ hố của mình. Mục tiêu của người chơi là phải đưa được quả cầu lọt vào hố của đối phương để giành chiến thắng. Thành viên tham gia tranh cầu cần giữ bóng thật chắc, vận dụng sự nhanh nhẹn để luồn lách qua hàng phòng ngự rồi chạy tới thả cầu vào hố đối thủ.
Theo quan niệm truyền thống, nếu quả cầu lọt lưới nhiều về phía hố hướng tây, ngôi làng sẽ đón nhận một năm bội thu vào vụ tháng 10. Ngược lại, nếu hố phía đông ghi được nhiều điểm, vụ lúa tháng 5 năm đó sẽ gặt hái kết quả tốt đẹp. Sự dịch chuyển của quả cầu đỏ theo trục đông – tây làm gợi nhớ đến hành trình chuyển động biểu kiến của vầng thái dương hình tròn sắc đỏ mỗi ngày: xuất hiện ở phương Đông rồi khuất dạng tại phương Tây.
Hội cướp cầu ở làng Gừa (Xã Liêm Thuận, huyện Thanh Liêm, tỉnh Hà Nam)
Vào ngày mồng 4 Tết dịp đầu xuân, làng Gừa tổ chức lễ hội nhằm tưởng nhớ ông Trương Nguyên. Vị Thành hoàng làng này vốn là một chàng trai địa phương từng theo chân Hùng trưởng Đinh Bộ Lĩnh tham gia công cuộc dẹp loạn các sứ quân. Ngay từ lúc rạng đông, không gian đền thờ họ Trương đã được mở rộng, ánh đèn bừng sáng hòa cùng làn khói hương tỏa thơm nghi ngút. Tiếng trống làng vang lên dồn dập như lời mời gọi người dân nhanh chân đến dự nghi thức dâng hương trình thần. Kế đó, vào khoảng giờ Tỵ (từ 10 đến 11 giờ), toàn thể dân chúng cùng các trai đinh trong trang phục mình trần, đóng khố cùng nhau đổ về sân đình để tham gia ngày hội.
Cửa đình lúc này cũng mở rộng, trên ban hương án đặt các đồ thờ sơn son thếp vàng trong làn khói hương nghi ngút. Sau khi các bô lão tề tựu đông đủ, một lão nông có sức khỏe dẻo dai (vẫn còn bạn đời) cùng phẩm hạnh đức độ sẽ được dân làng tín nhiệm giao trọng trách rước cầu. Trong bộ lễ phục chỉnh tề, cụ bước vào hậu cung khấn vái xin rước quả cầu son ra ngoài. Đứng trước hương án, cụ nâng cao quả cầu bằng hai tay, thực hiện ba vái rồi lùi bước. Khi bước ra thềm đình, cụ dõng dạc xướng to trước nhóm trai đinh đang háo hức chờ đợi:
“Quả cầu làng ta,
Dân đa, vật thịnh,
Ngoài đồng lúa tốt,
Trong nhà tốt cau,
Anh em ta mau
Ra cướp quả cầu…”
Ngay sau khi quả cầu được tung lên không trung, các trai làng lập tức xô vào nhau để tranh giành. Trận đấu kéo dài trong thời gian một tuần hương cháy; khi hương tàn, giáp nào làm chủ được quả cầu sẽ giành phần thắng. Trò chơi truyền thống tại xã Liêm Thuận sở hữu lịch sử lâu đời và là nội dung cốt lõi của hội làng nơi đây, mang thông điệp biểu tượng sâu sắc gắn liền với nền văn minh lúa nước. Quả cầu là hình ảnh đại diện cho mặt trời, còn hành động cướp cầu phản ánh khát vọng chiếm lĩnh vầng thái dương nhằm mang lại ánh sáng giúp hoa màu, cây cối phát triển. Cho đến tận ngày nay, một số làng thuộc xã vẫn lưu giữ khu đất xưa kia gọi là “nền cầu”. Riêng làng Gừa vẫn bảo tồn được quả cầu sơn son cổ cùng một ống lệnh đặt thờ tại hậu cung, minh chứng cho bề dày lịch sử của trò chơi này tại vùng đồng chiêm trũng thuộc châu thổ sông Hồng.
Ném cầu giỏ ở Lương Lỗ (Huyện Thanh Ba, tỉnh Phú Thọ)
Bên cạnh hình thức tung và cướp cầu kể trên, người xưa còn sáng tạo ra lối chơi cầu giỏ (hay gọi là cầu rọ). Trò chơi cổ xưa này hiện vẫn được lưu giữ nguyên vẹn tại xã Lương Lỗ, huyện Thanh Ba, tỉnh Phú Thọ và thường diễn ra vào dịp giỗ các vua Hùng.
Tại trung tâm sân đình, ban tổ chức dựng một cây tre cao khoảng 5 đến 6 m. Phía đỉnh cây tre được gắn một chiếc giỏ đan bằng nan tre nhưng để thủng phần đáy. Những người tham gia được chia làm hai phe thi đấu, mỗi bên quy tụ đông đảo từ 30 đến 40 thanh niên. Quả cầu sử dụng có dáng tròn làm từ gỗ và được sơn đỏ. Một cụ già bước ra vị trí giữa sân ngang tầm cột tre, dùng hai tay tung quả cầu lên cao để hai đội xông vào tranh chấp. Người có được cầu phải khéo léo chen lách rồi tung bóng sao cho lọt vào chiếc giỏ tre, hoặc phối hợp chuyền cho đồng đội. Phe nào ném được quả cầu vào giỏ trước sẽ giành chiến thắng.
Tại một vài địa phương khác, luật chơi ném giỏ có đôi chút khác biệt so với Lương Lỗ, điển hình như ở xã Phù Ninh, huyện Gia Lâm, Hà Nội. Dịp hội làng, người ta trồng hai cây tre tại hai đầu sân đình theo hướng đông – tây, trên thân mỗi cây treo một chiếc giỏ thủng đáy. Các đấu thủ cũng chia thành hai phe với cách chơi tương đồng môn bóng rổ hiện đại. Tuy nhiên, điểm khác biệt là người chơi thuộc phe nào thì phải ném quả cầu vào đúng chiếc giỏ của phe mình mới được tính điểm, chứ không phải ném vào giỏ đối phương.
Đối với khu vực xã Hoàng Xá và Đạo Xá (huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh), ngày hội trước cửa đình sẽ chứng kiến việc dựng hai cây cau, trên đỉnh mỗi cây treo một cái giỏ tre. Một người dân được làng chọn ra sẽ thực hiện việc ném cầu vào giỏ; nếu ném trượt khiến cầu rơi xuống đất thì nhặt lên và kiên trì thực hiện lại nhiều lần cho tới khi quả cầu lọt vào giỏ thành công. Trò chơi ném giỏ tại các vùng đất này đều hướng tới ý nghĩa cầu mong một mùa màng gặt hái bội thu.
Cướp quả cầu nước (Hà Tây và Phú Thọ)
Nhằm phục vụ cho mục đích cầu mùa tương tự, cấu tạo của quả cầu tại một số vùng có nét đặc trưng riêng biệt. Thay vì đẽo từ gỗ, gốc tre hay khâu bằng vải, người ta sử dụng một loại quả tự nhiên chứa nước bên trong như bưởi hoặc dừa. Cư dân bản địa thường lưu truyền câu khẩu hiệu: “Cướp bưởi cầu mưa, cướp dừa cầu nước”.
Tại làng Quy Mông, xã Phú Sơn, huyện Ba Vì, tỉnh Hà Tây cũ (hiện nay thuộc địa giới Hà Nội), trò cướp bưởi được biết đến như một sinh hoạt nghi lễ mang tinh thần thượng võ đặc sắc. Khi nghi thức cúng tế khép lại, vị chủ tế mang quả bưởi ra khu vực thềm đình. Các trai làng chia làm hai giáp tập trung đông đủ ngoài sân để chờ đợi. Ở trung tâm sân có đào một chiếc hố nhỏ, sâu, có kích thước vừa vặn với quả bưởi. Vị chủ tế thực hiện động tác tung bưởi lên cao; bên nào cướp được và ném lọt quả bưởi xuống hố sẽ được tuyên bố thắng cuộc.
Tại xã Lập Thạch, huyện Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Phúc, những khi gặp nạn đại hạn, dân làng lại tổ chức lễ tế đảo vũ và diễn trò cướp quả cầu nước để cầu xin mưa thuận gió hòa. Sau tế lễ trang nghiêm trong đình, vị chủ tế bưng quả dừa thờ từ trên ban xuống thềm đình rồi dùng hai tay tung lên cao. Toàn thể dân làng cùng ùa vào cuộc, tạo nên bầu không khí chen lấn, hò hét hăng hái nhằm chiếm lấy quả dừa thiêng chứa đầy nước bên trong. Người nào cướp được quả dừa phải ôm thật chặt, nhanh chóng luồn lách thoát khỏi đám đông rồi chạy thẳng ra ao trước đình làng để ném quả cầu xuống nước. Hành động đó đánh dấu sự chiến thắng của người chơi.
Hội hất phết ở Hiền Quan (Huyện Tam Nông – tỉnh Phú Thọ)
Hất phết là trò chơi đánh cầu đậm chất thể thao và vô cùng nổi tiếng trong hệ thống hội làng vùng trung du cùng đồng bằng Bắc Bộ. Vật phẩm phết là một quả cầu bằng gỗ sơn đỏ, kết hợp với gậy phết làm từ chiếc gậy tre có phần đầu là gốc tre đẽo cong để thực hiện động tác đánh hoặc hất cầu đi. Các đấu thủ tham gia được chia thành hai phe cân bằng với số lượng người không bị giới hạn.
Ngày hội chính thức mở màn vào ngày 13 tháng Giêng tại bãi phết. Ở mỗi đầu bãi, người ta đào một chiếc hố tròn sâu ngập tới đầu gối theo trục hướng đông – tây. Mỗi người chơi trang bị một cây gậy phết, tận dụng phần đầu cong để chuyền và hất cầu. Đội nào khéo léo lừa được quả cầu lọt vào hố của đối phương sẽ giành phần thắng.
Theo những câu chuyện truyền tụng, trò chơi đánh phết này vốn là phương pháp luyện quân do bà Thiều Hoa – một nữ tướng dưới quyền Hai Bà Trưng – sáng tạo ra. Trong khi đó, sự tích về hội hất phết tại Sơn Vi, huyện Phong Châu, tỉnh Phú Thọ lại gắn liền với truyền thuyết về hoạt động rèn luyện quân sĩ đánh quân Thục của thánh Tản Viên và Mộc Sanh. Tương tự, ngày hội cướp cầu đầu xuân tại làng Gừa cũng được nhiều người nhìn nhận là dịp tuyển chọn quân sĩ của ông Trương Nguyên thuở trước nhằm tìm kiếm những chàng trai khỏe mạnh lên đường giúp nước. Tuy nhiên, ẩn sau những cuộc so tài thể thao sôi nổi này, dưới góc nhìn dân tộc học, hoạt động hất phết hay đánh quả cầu đỏ được xem như một hành vi mang tính biểu tượng nhằm kích thích mặt trời chuyển động nhiều và đều đặn hơn, từ đó điều hòa khí hậu và mưa nắng, mang lại những mùa màng tươi tốt cho mọi vùng miền.
