Cờ người là tên gọi của một hình thức chơi cờ tướng bao gồm 32 quân (tương tự như bộ bài tam cúc), mỗi bên sở hữu 16 quân. Trong mỗi phe đều có một quân tướng; vị tướng nam thường gọi là tướng Ông với phục trang màu đen hoặc màu xanh, còn vị tướng nữ gọi là tướng Bà khoác trên mình trang phục sắc đỏ. Khi chơi cờ tướng thông thường, trận đấu diễn ra trên bàn cờ bằng những quân cờ tiện tròn từ chất liệu gỗ, sừng hoặc ngà có đường kích khoảng 2 cm và dày 1 cm. Chơi cờ người vẫn áp dụng nguyên vẹn luật lệ của bộ môn cờ tướng, tuy nhiên điểm đặc biệt là các quân cờ được thay thế bằng người thật, và bàn cờ chính là một khoảng sân rộng lớn, bảo đảm đủ không gian di chuyển cho toàn bộ 32 nhân sự đóng vai các quân cờ (từ sĩ, tượng, xe, pháo cho đến mã, tốt) dưới sự chỉ huy của một quân tướng ở mỗi bên.
Trận thi đấu cờ người thường xuyên xuất hiện tại các dịp hội hè. Trong không gian hội làng, bàn cờ có thể là sân đình, sân chùa hoặc một khoảnh ruộng khô ráo, bằng phẳng nằm sát khu vực đình chùa – địa điểm diễn ra những hoạt động chính của ngày hội. Quá trình chuẩn bị cho một cuộc đấu cờ người được thực hiện chu đáo từ trước đó hàng tháng trời. Việc xác định vị trí đặt bàn cờ và dọn dẹp sân bãi thực chất mới chỉ là công việc phụ. Nhiệm vụ hàng đầu nằm ở khâu tìm kiếm và tuyển chọn nhân sự. Các thành viên được chọn vào đội ngũ quân cờ phải là những nam thanh nữ tú, là con em thuộc những gia đình có nề nếp gia giáo, nhận được sự quý trọng cùng đồng thuận từ dân làng. Số lượng người cần thiết cấu thành bàn cờ là 16 nam và 16 nữ.
Trong lực lượng này, ban tổ chức tiến hành chọn ra hai vị tướng, gồm một nam và một nữ để đảm nhận vai trò tướng Ông cùng tướng Bà. Thêm vào đó, một nhân vật không thể vắng mặt là người thứ 33 – giữ vai trò tổng cờ (trọng tài) để trực tiếp hỗ trợ ban giám khảo trong việc giám sát diễn biến trận đấu. Bộ ba này (gồm tổng cờ và hai vị tướng) thường là thành viên từ các gia đình có điều kiện kinh tế khá giả, phong lưu, sẵn sàng đứng ra tổ chức “khao quân” khi có dịp. Sau khi hoàn tất việc lựa chọn, vị Tổng cờ sẽ tập hợp cả hai đội nam và nữ để thông báo chi tiết về quy định trang phục, đồng thời dặn dò kỹ lưỡng về thái độ, tác phong trong suốt thời gian thực hiện nghĩa vụ làm quân cờ.
Quần áo của mỗi thành viên do cá nhân tự chuẩn bị, tuy nhiên yêu cầu bắt buộc là phải bảo đảm tính đồng bộ theo từng phe (phe quân đen hoặc phe quân đỏ) khi bước ra sân bãi. Sự xuất hiện này tạo nên một khung cảnh rực rỡ, đa sắc màu dưới bầu không khí của trời hội xuân. Mỗi quân cờ di động được trang bị một chiếc ghế đẩu để ngồi nghỉ và có thể đội thêm nón nếu thời tiết nắng gắt. Trước ngực của từng người đều treo bảng tên quân cờ tương ứng viết bằng chữ Hán. Đối với các vị tướng, phục trang được thiết kế như hình vẽ mô phỏng trong quân bài, phản ánh đúng kiểu quần phục cấp tướng thời xưa và có lọng che trang trọng. Riêng hai đấu thủ điều khiển trận đấu sẽ có khu vực ngồi biệt lập.
Khi bước vào cuộc chơi, mỗi khi đấu thủ muốn di chuyển một quân cờ nào đó, họ sẽ gõ một tiếng trống báo hiệu và truyền đạt mệnh lệnh cho người phục vụ. Người phục vụ ngay lập tức tiến đến vị trí của quân cờ đó để truyền tin. Nhận lệnh, quân cờ sẽ đứng dậy và di chuyển đến ô cờ đã được chỉ định trên sân. Trong những ngày hội làng, sân đấu cờ người luôn sở hữu sức hút đặc biệt đối với các bậc cao niên, nhất là những ai am tường nghệ thuật chơi cờ. Họ tìm đến đây để thỏa mãn đồng thời nhiều nhu cầu từ rèn luyện trí tuệ, thưởng thức tính thẩm mỹ cho đến mục đích giải trí thanh tao.
Nếu đặt bên cạnh không khí náo nhiệt từ các hoạt động khác như trò đánh đu mang đậm tính chất hào hứng, lãng mạn; hay hội chọi gà với sự phân định hơn thua rõ ràng qua từng cú đá của hai chiến kê; hoặc các trận đấu vật thiên về phô diễn sức mạnh cơ bắp và lòng dũng cảm, thì nét đẹp hiển hiện trên sân cờ người lại nằm ở sự tinh tế, trầm tĩnh. Hoạt động này mang giá trị nuôi dưỡng, bồi đắp tinh thần, như một nốt lặng giúp thiết lập trạng thái cân bằng đối với những cuộc đua tài sôi động khác, đồng thời góp phần củng cố và nâng tầm giá trị văn hóa truyền thống vốn được lưu truyền qua nhiều thế kỷ của các lễ hội.
Bên cạnh đó, tại lễ hội đền Lý Bát Đế thời xưa (thuộc làng Đình Bảng, huyện Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh), cuộc đấu cờ tướng hay cờ người còn được đưa vào nội dung nghi lễ chính thức của ngày hội. Đây được xem là biểu tượng tái hiện cuộc đấu trí giữa hai vương triều Lý – Trần, đồng thời là một kỷ niệm lịch sử đã chuyển hóa thành tục hèm đặc trưng của lễ hội này. Hình ảnh biểu tượng trên phản ánh chân thực giai đoạn suy tàn của nhà Lý như một quy luật tất yếu của lịch sử. Trong cuộc đấu trí ấy, nhà Lý đã nhận phần thua, đồng nghĩa với việc lịch sử chính thức bước sang một trang mới, khi chính quyền Nhà nước phong kiến được chuyển giao sang cho nhà Trần quản lý.
