Trò chơi kéo co là một trò chơi rèn luyện thể lực mang đậm tinh thần thượng võ và có tính tập thể rất cao, chính vì vậy mà tầng lớp thanh thiếu niên vô cùng yêu thích. Rất nhiều hội làng truyền thống lựa chọn hoạt động này để tổ chức. Dù có hình thức đơn giản, song mỗi địa phương lại sở hữu những đặc điểm và phong tục độc đáo riêng biệt.
Về ngư cụ và dụng cụ, người chơi thường sử dụng dây thừng, dây song mây hoặc một cây tre đực dài. Có những nơi lại không cần dùng đến dây hay gậy; sau khi chia thành hai phe, các thành viên đứng đối diện thành hàng một, người phía sau quàng hai tay ôm thật chặt bụng người phía trước để tạo thành một chuỗi dài vững chắc. Hai người đứng ở vị trí đầu tiên của hai đội sẽ nắm chặt tay nhau, dùng vạch vôi vẽ ở giữa làm ranh giới phân định thắng thua.
Địa điểm tổ chức thường là khoảng sân đình hoặc những bãi cỏ rộng rãi, bằng phẳng. Tiếng trống đợt thứ nhất vang lên báo hiệu thời gian chuẩn bị. Khi tiếng trống thứ hai nổi lên, cuộc đua tài chính thức bắt đầu. Phía bên ngoài, người dân trong làng đến xem đứng chật kín cả sân đình, tiếng hò reo vang dội làm chấn động một góc làng, giúp không khí cuộc chơi thêm phần náo nhiệt, hào hứng. Nếu đội nào kéo được đối phương giẫm chân vào vạch vôi, hoặc để xảy ra tình trạng đứt dây, tuột tay thì sẽ bị tính là thua cuộc.
Hội làng Chấp (xã Hữu Chấp, Thành phố Bắc Ninh)
Làng Chấp tổ chức lễ hội vào ngày mồng 4 tháng Giêng âm lịch hằng năm. Ngay sau khi phần tế lễ kết thúc, dân làng sẽ tổ chức cuộc thi kéo co tại sân đình. Dụng cụ thi đấu là một sợi chão lớn với chiều dài khoảng 20 m. Hai đội chơi được phân chia gồm một bên nam và một bên nữ, tiêu chuẩn chọn lựa thường là những chàng trai chưa vợ và cô gái chưa chồng, đứng xếp hàng dọc theo hướng Đông – Tây.
Khi tiếng trống lệnh phát ra, trận đấu lập tức diễn ra vô cùng hứng khởi và gay cấn ngay từ những phút đầu tiên. Thành viên của mỗi đội đứng trong tư thế một chân co, một chân duỗi, thân người ngả sâu về phía sau, hai tay nắm thật chặt sợi dây cũng phối hợp một co một duỗi để dồn sức kéo đối phương vượt qua vạch vôi ranh giới.
Cuộc so tài đua sức diễn ra vô cùng căng thẳng, người xem cứ ngỡ bên nam có lợi thế hơn sẽ giành chiến thắng, thế nhưng kết quả cuối cùng bên nữ lại thường xuyên được cuộc. Đây là một trò chơi mang tính chất biểu trưng sâu sắc. Sự vận động và so tài giữa hai bên chính là hình ảnh mô phỏng sự chu chuyển của hai mùa: mùa mưa và mùa khô. Hướng đứng Đông – Tây của hai phe cũng trùng khớp với hướng vận động của mặt trời. Việc ban tổ chức quy định để bên nữ (đứng ở phía Đông) giành chiến thắng được xem như tàn dư từ các nghi thức nông nghiệp cổ xưa có định lệ thắng thua rõ ràng.
Nếu liên hệ đến trò chơi “Kéo đuôi rồng” của đồng bào người Thái tại Hà Tĩnh, chúng ta sẽ thấy rõ hơn về nghi thức cầu mưa này. Người dân tổ chức cuộc chơi vào dịp “cầu nước trời” với tâm nguyện cầu mưa thuận gió hòa vào mùa xuân. Con Rồng vốn tượng trưng cho thần mưa đang ngủ quên sâu trong lòng đất, vì vậy cần phải đánh thức thần dậy bằng cách túm lấy đuôi để “kéo lên”.
Người ta sử dụng một tàu cau còn nguyên cả lá và phần mo đem chôn xuống đất, phần mo được đặt sâu khoảng 50 cm, còn phần lá thì để vươn cao lên trên mặt đất. Ngay cạnh đó, người ta đào thêm một chiếc hố khác và đậy kín miệng hố bằng một chiếc mo cau để làm chiếc trống đất. Một người phụ nữ có sức khỏe tốt sẽ được lựa chọn làm chủ tế (bởi người Thái quan niệm rằng Rồng mang âm tính). Bên cạnh đó, người phụ nữ cũng chính là người nắm giữ hồn lúa trong nghi lễ cúng cơm mới.
Lúc này, phần tàu cau vươn lên trên mặt đất còn mang ý nghĩa biểu trưng cho cây lúa. Trò chơi “Kéo đuôi rồng” đồng thời là một hình thức đánh thức cây lúa để cây mau chóng sinh trưởng. Tiếng trống đất kêu âm vang mô phỏng cho tiếng sấm rền. Người phụ nữ chủ lễ sẽ cầm lấy đuôi rồng, phía sau là một loạt các cô gái khác ôm bụng nối đuôi nhau cùng ra sức kéo để làm cho chiếc tàu cau bật lên khỏi mặt đất. Khi tàu cau bật lên nghĩa là rồng đã được đánh thức, đồng nghĩa với việc mưa sẽ về.
Lệ cướp tiền và trò kéo co ở Phú Mão
Làng Phú Mão thuộc địa phận huyện Phù Ninh, tỉnh Phú Thọ. Vào buổi sáng ngày mồng 4 Tết hằng năm, nơi đây lại diễn ra lệ tung, cướp tiền đi kèm trò chơi kéo co truyền thống tại sân đình. Trong buổi sáng hôm đó, mỗi hộ gia đình đều sửa soạn một mâm cỗ chu đáo mang ra đình để dâng lễ thần linh. Đúng vào giờ Ngọ, khi lễ tế hoàn thành, cỗ được hạ xuống để dân làng cùng nhau thụ lộc, ăn uống vui vẻ. Sau khi dùng bữa xong, mọi người cùng háo hức chờ đợi các hoạt động vui hội.
Hoạt động mở màn là lệ tung và cướp tiền. Vị chủ lễ sau khi thắp hương cáo thỉnh thần linh xong sẽ bưng một đĩa đầy tiền chinh làm bằng đồng từ trên bàn thờ bước ra phía sân đình và nói lớn:
“Tung tiền ban khước,
Cướp tiền cầu may, nào!”
Từng nhúm tiền đồng lần lượt được tung lên cao rồi rơi xuống giữa đám đông gồm đủ cả già trẻ, trai gái đang náo nức xô đẩy, chen chúc nhau với hy vọng cướp được một đồng tiền đem lại may mắn cho bản thân.
Tiếp ngay sau đó là trò chơi kéo co đặc biệt được thiết kế dành riêng cho các bậc bô lão và chức sắc có uy tín trong làng. Sau khi các cụ dùng trầu nước xong, ba hồi chín tiếng trống vang lên giòn giã báo hiệu cuộc vui bắt đầu. Các cụ nhanh nhẹn bước ra sân đình, chia làm hai phe đứng ở hai bên vạch vôi. Một tiếng trống lệnh vang lên, các cụ cùng nâng sợi mây song lên, nắm chắc tay trong tư thế sẵn sàng. Tiếng trống tiếp theo vang lên hòa cùng tiếng hò reo cổ vũ của dân chúng, cuộc chơi chính thức bắt đầu.
Các lão đấu thủ gò lưng chịu lực, xoạc rộng chân, đưa tay dồn hết sức bình sinh để kéo. Tiếng trống thúc liên hồi cùng tiếng reo hò động viên vang lên liên tục từ bên ngoài tạo nên bầu không khí vô cùng hứng khởi.
Theo lời kể dân gian truyền lại, tục kéo co và tung cướp tiền ở làng Phú Mão đã có từ thời vua Hùng. Trong một lần vua Hùng dẫn quân hành quân ngang qua địa phương, nhân dân đã nhộn nhịp chuẩn bị cỗ bàn thết đãi chu đáo. Để giữ chân nhà vua và quân lính ở lại giao lưu, các vị già làng đã đích thân bày ra trò vui tung tiền và kéo co để dân làng cùng quan quân cùng tham gia vui chơi, hưởng lộc may mắn vào đầu xuân năm mới.
Trò kéo dây ở làng Phùng (huyện Thiệu Yên, tỉnh Thanh Hóa)
Hằng năm vào ngày mồng 4 Tết, bốn làng gồm làng Phùng (Phùng Cầu), làng Nhuệ (Dương Phong), làng Đang (Thắng Long) và làng Nạp (Chân Long) thuộc xã Thiệu Thịnh – vốn là 4 làng có tục kết chạ với nhau – sau khi làm lễ cúng thần Thành hoàng xong sẽ tổ chức trò chơi kéo co như một tập tục cố hữu không thể thiếu. Người dân thường đọc câu ca:
“A ha! Chạ ta là một chạ Phùng ta,
Bốn xã giao hòa mở hội kéo dây!”
Mặc dù gọi là kéo dây, thế nhưng dụng cụ thực tế được sử dụng ở đây lại là 2 cây tre đực rất to và dài, được nối kết lại với nhau vô cùng chắc chắn. Ban tổ chức lựa chọn ra một trăm trai tráng khỏe mạnh trong cả 4 làng, chia đều thành 2 phe Đông – Tây, ranh giới phân định là vạch vôi nằm ở giữa sân đình.
Một hồi trống rền vang gọi hội bắt đầu. Những thanh niên tham gia đứng thẳng hàng bên cạnh thân tre với tư thế sẵn sàng vào cuộc. Trống lệnh vang lên đúng 3 tiếng, hai bên lập tức ra sức kéo mạnh cây tre để cố gắng giành phần thắng về cho phe mình. Người xem đứng chen chúc vòng trong vòng ngoài, hò reo la hét cổ vũ hết mình. Tiếng trống ngũ liên thúc dồn dập, khẩn trương tạo áp lực và động lực cho người chơi.
Luật lệ quy định cuộc chơi diễn ra trong 3 hiệp, đội nào giành chiến thắng 2 hiệp trước sẽ được tính là thắng cuộc. Khi tiếng trống báo hiệu kết thúc trận đấu vang lên, cả hai bên với tổng cộng một trăm trai làng sẽ xếp thành hai hàng dọc vào làm lễ tạ thần giống như lúc trình thần ban đầu.
Người đứng đầu phe thắng giải bước lên phía trước để nhận phần thưởng. Số tiền thưởng nhận được tuy không lớn về mặt vật chất, nhưng ý nghĩa cầu may và tinh thần gắn kết cộng đồng thể hiện trong cuộc đua tài, đua sức mới là điều quan trọng nhất. Dân làng sẽ dùng số tiền thưởng đó để cử người đi mua rượu ngon ngay lập tức, sau đó toàn bộ một trăm đấu thủ cùng ngồi lại với nhau trên những chiếc chiếu trải sẵn tại sân đình, cùng nâng cốc chúc mừng dân chúng của 4 làng luôn luôn mạnh khỏe, mùa màng tươi tốt.
Tục lệ này đã được gìn giữ và duy trì bền bỉ qua rất nhiều thế hệ, gắn liền với một truyền thuyết cổ xưa. Chuyện kể rằng ngày xưa có một gia đình nọ sinh được 4 anh em trai nhưng sớm mồ côi cả cha lẫn mẹ. Bốn anh em cùng rủ nhau đi nơi khác để lập nghiệp, kiếm kế sinh nhai. Khi đi tới một vùng đất hoang vu có cảnh sắc tươi đẹp, đất đai màu mỡ, họ đã quyết định dừng chân để khai phá.
Người anh cả định cư tại làng Phùng, người anh thứ hai ở làng Nhuệ, người anh thứ ba ở làng Đang và người em út ở làng Nạp. Bốn ngôi làng quần tụ bên dòng sông Mấu (Mấu Khê), người dân sống với nhau rất hòa thuận, cùng phát triển nghề trồng lúa nước và đánh bắt cá. Thần Thành hoàng được thờ phụng tại 4 làng chính là bốn anh em nhà nghèo năm xưa.
Trò chơi kéo dây đầu xuân chính là cơ hội để người dân 4 làng anh em sau một năm lao động vất vả cùng tụ hội lại, gặp gỡ giao lưu, vui chơi giải trí và nhân cơ hội đó để ôn lại chuyện cũ, tưởng nhớ công ơn của tổ tiên. Hoạt động kéo dây thường được luân phiên tổ chức tại làng Phùng – nơi ở của người anh cả.
Trò kéo co ở đền Trấn Vũ (huyện Gia Lâm, Hà Nội)
Theo truyền thuyết dân gian, Đức Huyền Thiên Trấn Vũ là một vị thiên thần sở hữu nhiều phép thần thông biến hóa, từng ra tay cứu giúp nhân dân vượt qua những thiên tai và dịch bệnh nguy hiểm. Để bày tỏ lòng biết ơn, nhân dân đã đúc tượng đồng và lập đền thờ phụng Ngài tại đền Trấn Vũ, thuộc thôn Ngọc Trì, xã Thạch Bàn.
Lễ hội lớn nhất tại ngôi đền này diễn ra liên tục từ ngày mồng 6 đến ngày 14 tháng 2 âm lịch, trong đó ngày chính hội là ngày mồng 9. Bên cạnh các nghi thức tế thần trang trọng thì trò chơi kéo co tại đây cũng là một hoạt động vô cùng đặc sắc và hấp dẫn đông đảo du khách.
Mỗi năm, các giáp trong làng sẽ tuyển chọn ra từ 30 đến 48 thanh niên khỏe mạnh để tham gia cuộc thi, những người này được gọi là “trai kéo co”. Họ được chia đều thành hai phe với số lượng thành viên bằng nhau: một phe đại diện cho mạn Gốc và một phe đại diện cho mạn Chợ. Các trai kéo co khi tham gia thi đấu sẽ đóng khố, chít khăn đầu, trong đó mỗi bên sử dụng một màu sắc riêng biệt để người xem tiện theo dõi. Mỗi bên đều có tổng cờ riêng và người tay cầm cờ lệnh để điều khiển hướng dẫn.
Cụ tiên chỉ của làng mặc lễ phục trang trọng, chịu trách nhiệm cầm chịch điều khiển trận đấu bằng trống lệnh. Mở đầu cuộc chơi, hai phe sẽ di chuyển theo hai con đường khác nhau, đi vòng qua đường thôn rồi tiến lên đền làm lễ trình thần. Họ xếp thành hai hàng dọc trang nghiêm trước hương án.
Người chủ từ tiến hành thắp hương đèn thỉnh cầu thần linh. Các trai kéo co lần lượt chắp tay làm lễ kính cẩn, sau đó lui ra theo con đường cũ để trở về khu vực đình làng tham gia kéo co.
Tại khu vực giữa sân đình, người ta đã chôn sẵn một chiếc cột bằng gỗ lim vô cùng kiên cố. Một sợi dây song lớn, chắc chắn với chiều dài khoảng 30 m được luồn khéo léo qua một chiếc mốc gỗ, trên thân cột có đục sẵn một chiếc lỗ tròn đặt ở tầm cao ngang đầu gối của người trưởng thành.
Sau khi hai phe đã ổn định vị trí đứng vào hàng và ở trong tư thế sẵn sàng, lệnh phát động sẽ được đưa ra bằng cách tháo nêm chốt ở cột gỗ. Người tổng cờ hô lớn lệnh “Í a, kéo!” – cuộc đọ sức chính thức bắt đầu. Trận đấu diễn ra qua ba hiệp, phe nào xuất sắc giành chiến thắng ở hai hiệp sẽ được tính là đội thắng cuộc cuối cùng.
