Trò chơi dân gian kéo chữ còn thường được biết đến với những tên gọi khác như “sắp chữ” hay “ngã chữ”. Đây là một hoạt động văn hóa đặc sắc thường xuyên góp mặt trong các lễ hội lớn tại khu vực đồng bằng Bắc Bộ, tiêu biểu có thể kể đến hội Nếnh tại Bắc Ninh diễn ra vào tháng Giêng, hội Phủ Giầy ở Nam Định tổ chức vào tháng Ba, hay hội Trường Yên tại Ninh Bình cũng vào tháng Ba âm lịch. Loại chữ được lựa chọn để thực hiện nghi thức xếp hình này là chữ Nho cổ. Chữ được tạo nên từ sự chuyển động của rất nhiều phu cờ, họ cầm trên tay những chiếc cờ đuôi nheo ngũ hành, di chuyển nhịp nhàng để đi từng nét chữ cụ thể dựa trên sơ đồ đã được vạch sẵn trên nền đất sạch.
Toàn bộ lực lượng phu cờ này sẽ chịu sự chỉ huy một cách toàn diện từ nhân vật tổng cờ. Tiêu chuẩn để trở thành tổng cờ phải là người am hiểu chữ nghĩa, có bề dày kinh nghiệm và được chính làng bình chọn, cử ra gánh vác trách nhiệm. Về bản chất, đây là một trò chơi mang tính tập thể cao nhưng lại phảng phất hình thái của một trò diễn độc đáo dù không có nhân vật cụ thể. Hoạt động này chứa đựng ý nghĩa văn hóa sâu sắc với trình độ nghệ thuật trình diễn tương đối cao, chính vì vậy, tinh thần đồng đội ở đây nắm giữ một vai trò tối quan trọng.
Quá trình tập luyện chuẩn bị trước ngày hội diễn ra vô cùng công phu và nghiêm túc. Người tổng cờ phải trực tiếp hướng dẫn, rèn giũa cho các phu cờ từng động tác di chuyển từ tiến, lui, đi sang ngang cho đến đi chéo theo đúng mệnh lệnh hiệu cờ. Đòi hỏi đặt ra là các tay cầm cờ phải chuyển động đều tăm tắp thì tạo hình chữ Nho mới hiện lên đầy đủ và rõ nét.
Lực lượng phu cờ do làng lựa chọn kỹ lưỡng, khoác lên mình bộ đồng phục trang nghiêm với khăn đóng, áo thâm màu, quần trắng, chân được quấn xà cạp gọn gàng và thắt dải dây lưng màu sắc làm điểm nhấn. Địa điểm được chọn để thực hiện trò diễn thường là một bãi cỏ rộng lớn, bằng phẳng tọa lạc ngay trước đình làng hoặc tại một không gian cánh đồng thoáng đãng.
Sau khi toàn bộ phần nghi lễ cúng tế đã hoàn tất, một hồi trống lệnh vang lên báo hiệu tập trung các phu cờ. Họ nhanh chóng xếp thành hai hàng dọc ở ngay giữa sân đình, hướng mặt về phía hương án trang nghiêm để tiến hành làm lễ tế thần. Giữa bầu không khí náo nhiệt của tiếng pháo nổ vang hòa cùng tiếng trống rung chuyển, vị tổng cờ sẽ phất cao lá cờ hiệu, đoàn người lập tức chuyển động nhịp nhàng ra giữa sân để bắt đầu quy trình xếp thành những nét chữ đầu tiên, trong khi đông đảo khán giả quây kín ở vòng ngoài để thưởng ngoạn.
Trò Kéo Chữ Tại Hội Trường Yên (Ninh Bình)
Tại không gian văn hóa cố đô Hoa Lư thuộc tỉnh Ninh Bình, hoạt động kéo chữ trong hội Trường Yên được ấn định tổ chức vào ngày mùng 10 tháng 3 âm lịch, đây cũng chính là ngày chính hội của sự kiện này. Đội hình tham gia xếp chữ tại đây bao gồm 32 thanh thiếu niên trai trẻ nằm trong độ tuổi từ 15 đến 18 tuổi. Họ diện bộ đồng phục chỉnh tề với áo trắng, quần màu sẫm và sử dụng thắt lưng màu tùy ý lựa chọn theo sở thích. Đồ bảo hộ và công cụ diễn trò của mỗi người là một chiếc gậy dài khoảng 1,5 m, với một đầu gậy được cuốn giấy màu và đính thêm chiếc ngù sặc sỡ. Các thành viên trong đoàn di chuyển theo hàng một với khoảng cách đều đặn giữ khoảng 1 m.
Lúc này, bãi cỏ xanh mướt của lễ hội được ví như một tờ giấy khổng lồ mà trên đó, đoàn người sẽ chuyển động để vẽ nên những nét chữ Nho theo sự điều khiển của Tổng cờ. Bước đầu tiên, các phu cờ sẽ xếp từng nét đơn lẻ, sau đó phối hợp ghép lại để tạo thành hai chữ đại tự “THÁI BÌNH”. Đây chính là niên hiệu dưới triều đại của vua Đinh Tiên Hoàng, và ngày mùng 10 tháng 3 cũng chính là ngày kỷ niệm triều đình tôn vinh ngày đăng quang của vị vua này. Một khi tạo hình chữ đã được cố định hoàn chỉnh, các phu cờ sẽ thực hiện động tác rung rung những chiếc gậy theo nhịp trống lệnh, nhìn từ xa trông giống như những bó hoa đang lay động trước gió. Kế tiếp, theo hiệu lệnh của Tổng cờ, toàn bộ phu cờ sẽ đồng loạt ngồi nghỉ nguyên tại chỗ, tạo nên một cảnh tượng tựa như một bông hoa lớn đang bung nở vô cùng đẹp mắt. Sau màn xếp chữ đầu tiên, đoàn người tiếp tục chuyển dịch để tạo thành hai chữ “THIÊN PHÚC” — đây là niên hiệu dưới thời trị vì của vua Lê Đại Hành. Toàn bộ nội dung cùng ý nghĩa sâu xa của trò chơi xếp chữ tại hội Trường Yên chính là nhằm tôn vinh, ca ngợi công đức cao dày của hai triều đại hoàng đế đã có công mở ra thời kỳ tự chủ đầy vinh quang cho đất nước ta vào thế kỷ thứ X.
Trò chơi dân gian kéo chữ tại hội Phủ Giầy (Nam Định)
Diễn ra tại địa bàn huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định, hội Phủ Giầy có thời gian kéo dài từ mùng 1 đến hết ngày mùng 10 tháng 3 âm lịch. Trong đó, trò chơi kéo chữ thường được tổ chức vào ngày mùng 6 hoặc mùng 7 của lễ hội. Vào thời kỳ xưa cũ, lễ hội này vô cùng nổi tiếng khắp cả xứ Bắc Kỳ và được nhà nước triều đình coi như một ngày quốc lễ, chính vì vậy, các làng xã trong toàn huyện đều có trách nhiệm đóng góp nhân lực để phục vụ hội. Huyện Vụ Bản thời bấy giờ được chia làm 10 tổng, cứ mỗi tổng sẽ có nghĩa vụ đóng góp 10 phu cờ, tạo nên một đội hình tổng cộng gồm 100 trai đinh và những người đàn ông trung niên khỏe mạnh, có độ tuổi dao động từ 18 đến 35 tuổi.
Trang phục quy định cho lực lượng này bao gồm áo cánh màu vàng rực rỡ, quần trắng, đầu chịu khăn đen có kèm dải lụa vàng và tất cả đều đi chân đất. Mỗi người sẽ vác trên vai một cây gậy dài ước chừng 2 m. Thiết kế đầu gậy có ngù được làm từ túm lông gà ngũ sắc sinh động, còn phần các đốt gậy được trang trí tỉ mỉ bằng cách dán các vòng giấy màu có đính tua rua.
Ngay sau khi kết thúc phần lễ nghi cúng tế, vào khoảng thời gian gần trưa, nghe theo tiếng trống lệnh dồn dập của tổng cờ, đoàn phu cờ sẽ chia làm hai ngả, đi theo đội hình hàng đôi để tiến vào khoảng đất rộng lớn tọa lạc ngay trước khu vực Phương du của tòa phủ chính nhằm làm lễ trình diện trước Thánh Mẫu. Ngay sau đó, giữa tiếng trống cái vang rền phối hợp cùng tiếng chiêng đồng âm vang và tiếng trống con gõ liên hồi thúc giục, tổng cờ phất mạnh lá cờ lệnh. Các phu cờ di chuyển nhịp nhàng, lúc tiến lúc lui, khi thì sang ngang, khi thì đi dọc, có lúc đi chéo hoặc đi thẳng để phác họa nên từng nét vẽ, hoàn chỉnh từng chữ đại tự.
Kết quả cuối cùng của quá trình chuyển dịch này là sự xuất hiện của dòng chữ “MẪU NGHI THIÊN HẠ” (có nghĩa là Mẹ của muôn dân), hoặc dòng chữ “THIÊN HẠ THÁI BÌNH”, hoặc chữ “CUNG TẠ” tùy thuộc vào chủ đề và yêu cầu cụ thể của ban tổ chức lễ hội theo từng năm.
Nguồn Gốc Lịch Sử Từ Một Truyền Thuyết Đẹp
Trò chơi dân gian kéo chữ tại hội Phủ Giầy từ lâu đời đã trở thành một mỹ tục, một nghi thức bắt buộc không thể bỏ qua, gắn liền với một câu chuyện truyền thuyết rất đẹp trong dân gian. Theo lời truyền tụng, vào thời kỳ hậu Lê, có một người kỹ nữ sở hữu tài sắc vẹn toàn nhưng không may chịu cảnh góa chồng tên là Phùng Thị Ngọc Đài, nguyên quán tại tổng Đồng Nội, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định. Nhân sự kiện được phong sắc phong Thành Đông Vương, chúa Trịnh Tráng đã cho mở tiệc ăn mừng lớn, đồng thời ra lệnh tuyển chọn các ả đào tài giỏi về kinh thành Thăng Long để ca hát góp vui. Bà Ngọc Đài đã tham gia ứng tuyển. Trước thời điểm lên đường lên kinh đô, bà đã tìm đến Phủ Giầy để dâng hương cầu xin sự phù hộ của Thánh Mẫu, và lời cầu nguyện đó đã linh ứng thành sự thật.
Sau khi buổi tiệc kết thúc, Trịnh Tráng đã tuyển chọn Ngọc Đài vào cung phủ chúa và chính thức phong bà làm vương phi. Ở giai đoạn lịch sử bấy giờ, kinh thành Thăng Long đang cần tăng cường phòng thủ nhằm ngăn ngừa các cuộc tấn công từ phía chúa Nguyễn ở đằng trong. Trong số lượng lớn phu dịch bị triều đình bắt bớ về Thăng Long lao dịch, có rất nhiều người là đồng hương quê quán ở vùng Vụ Bản. Với tấm lòng nhân từ, Vương phi đã tìm mọi cách để giúp đỡ người dân quê nhà giảm bớt gánh nặng lao dịch nặng nề khi lên kinh. Có lần, bà đã trực tiếp tâu xin với chúa Trịnh Tráng ban lệnh miễn phu cho họ, đồng thời cấp phát thêm lương thực cùng quần áo ấm. Để ghi sâu ơn nghĩa to lớn này, người dân làng sau đó đã lập ban thờ và tôn kính vương phi làm Thành hoàng làng.
Về phần bà Ngọc Đài, khi đã trở thành bậc vương phi cao quý, bà vẫn luôn khắc ghi công ơn phù trợ thuở hàn vi của Thánh Mẫu. Do đó, cứ vào mỗi dịp ngày hội rước Mẫu từ tòa phủ chính lên chùa Gôi, bà lại đứng ra tổ chức điều động người xếp thành dòng chữ “CUNG TẠ” nhằm tỏ lòng biết ơn sâu sắc. Người dân làng khi đi tham gia cũng mang theo toàn bộ các công cụ lao động làm đất của mình như xẻng, cuốc, mai, dầm để đến trước cửa phủ, chất thành những đống ngổn ngang. Hành động này nhằm biểu thị ý niệm rằng nhờ có sự che chở, âm phù của Thánh Mẫu mà người dân mới thoát khỏi cảnh lao dịch nhọc nhằn, khổ cực. Tục lệ kéo chữ cũng chính thức được khai sinh từ thời điểm đó. Ngày nay, để giữ gìn nét văn hóa xưa, sau khi quá trình kéo chữ hoàn thành và phu cờ ngồi nghỉ ngơi, họ vẫn thực hiện động tác vút mạnh cây gậy xuống nền đất để mô phỏng lại cảnh tượng vứt cuốc, vứt xẻng ngày xưa của cha ông.
