Tại một số không gian thờ tự tâm linh như đền Phù Đổng (Hà Nội), chùa Trăm Gian đặt ở Ninh Hiệp (Hà Nội), hay chùa Thầy (thuộc địa phận Hà Tây – Hà Nội cũ)… khu vực phía trước sân thường được thiết kế một ao hồ rộng lớn, có thể là hồ nước tự nhiên hoặc hồ nhân tạo. Nằm ngay giữa lòng hồ là một công trình kiến trúc nhỏ nhắn với bốn chiếc cột xây vững chãi nâng đỡ phần mái lợp ngói cổ kính, không gian xung quanh hoàn toàn để trống và không dựng vách ngăn, được dân gian gọi tên là nhà thủy đình. Vào thuở xưa, mỗi khi làng mở hội vào đám, không gian này chính là nơi được lựa chọn để tổ chức các buổi biểu diễn nghệ thuật múa rối nước. Có thể khẳng định, múa rối nước chính là một loại hình nghệ thuật biểu diễn dân gian có tính độc bản, một trò diễn mang không khí vui tươi, có tạo hình đẹp mắt, đầy kỳ lạ và sở hữu sức hút mãnh liệt tại các kỳ hội làng. Chẳng hạn như trong hội Gióng Phù Đổng hay hội chùa Thầy, thực khách luôn được thưởng thức những màn múa rối nước sinh động vào ban ngày ngay tại khu vực thủy đình.
Nguồn Gốc Lịch Sử Và Nguyên Lý Vận Hành Con Rối
Về mặt kỹ nghệ, múa rối nước là bộ môn nghệ thuật sử dụng các con rối — thông thường là những bức tượng nhỏ bằng gỗ, nếu mô phỏng nhân vật con người thì chiều cao sẽ không vượt quá 50 cm — được điều khiển bởi bàn tay khéo léo của các nghệ nhân thông qua hệ thống cây sào hoặc que tre để trình diễn ngay trên mặt nước. Đây là một bộ môn nghệ thuật có cội nguồn lâu đời, từng được ghi chép trang trọng trong các tài liệu sử sách từ thời nhà Lý, tiêu biểu là văn bia núi Long Đọi tại Hà Nam. Ngay từ thời kỳ xa xưa ấy, những nghệ nhân tài hoa đã sáng tạo nên các quân rối cùng nhiều chương trình biểu diễn đặc sắc, ví dụ như hình ảnh chú rùa thần ẩn hiện trên mặt nước với cái đầu lắc lư hướng về phía người xem để phun nước chào mừng, phục vụ đắc lực cho nhà vua thưởng thức vào các dịp lễ hội hoàng cung.
Khi tìm hiểu về nghệ thuật múa rối nước truyền thống, địa danh đầu tiên phải nhắc tới chính là làng Nguyễn, thuộc xã Nguyên Xá, huyện Đông Hưng, tỉnh Thái Bình. Sân khấu trình diễn rối nước tại vùng đất này là những chiếc ao hồ rộng lớn với mực nước sâu hơn một mét, bao quanh bờ hồ là những dải cỏ rộng rãi, sạch sẽ, đáp ứng không gian thưởng thức cho đông đảo người dân trong làng và du khách thập phương tìm đến. Trên mặt nước hồ, người ta dựng nên các buồng trò và che mành kín đáo để làm nơi cho các nghệ nhân đứng ẩn mình, điều khiển con rối biểu diễn phía bên ngoài. Bản thân các con rối là những bức tượng được gọt giũa từ chất liệu gỗ, hoặc tạo hình bằng cốt nan tre bồi giấy, bên ngoài được phết một lớp sơn ta và sơn son thếp vàng vô cùng lộng lẫy, giúp bảo vệ quân rối hoàn toàn không bị thấm nước. Hệ thống nhân vật ở đây vô cùng phong phú bao gồm cả con người lẫn muông thú, cho phép thể hiện được nhiều trò lẻ và các tích truyện khác nhau. Đó có thể là chú Tễu — nhân vật biểu tượng và xuất sắc nhất của làng rối, đóng vai trò tương tự như vai hề trong nghệ thuật chèo truyền thống — hay hình ảnh bác nông phu mộc mạc, nàng công chúa kiêu sa, anh thư sinh nho nhã, chàng đô vật lực lưỡng, nhân vật Thạch Sanh dũng cảm hay cô Thị Màu lẳng lơ… Bên cạnh đó là sự xuất hiện của các con vật quen thuộc như con vịt, con trâu, đàn cá, cho đến các con vật trong bộ “tứ linh” gồm long, lân, quy, phượng.
Để vận hành các nhân vật này, nghệ nhân điều khiển con rối thông qua hệ thống máy, cụ thể là những cây sào tre dài khoảng 3 m có lắp đặt mạng lưới dây giật ẩn phía trong để điều hướng quân rối theo đúng ý đồ kịch bản. Chính vì đặc thù này, các bậc tiền bối trong nghề thường gọi công việc của mình bằng cụm từ “múa giật trò”, trong đó từ “múa” ở đây chính là hành động điều khiển dưới nước. Người nghệ nhân phải lội mình dưới làn nước sâu, đứng kín đáo phía sau bức mành tre để điều khiển con rối thông qua cây sào dài.
Sự Phát Triển Của Sân Khấu Rối Nước Làng Nguyễn
Trong giai đoạn khởi thủy, múa rối nước vốn là một trò diễn không có lời thoại. Về sau này, nhờ vào những nghệ nhân có học thức, có chữ nghĩa, một vài tiết mục đã được bổ sung thêm phần lời giáo trò để mở đầu cho buổi biểu diễn. Khoảng vài thập kỷ trở lại đây, nghệ thuật múa rối nước đã có những bước phát triển vượt bậc, không chỉ làm phong phú thêm các trò lẻ, tích cổ mà người ta còn tiến hành biên soạn các kịch bản hoàn chỉnh để sân khấu hóa bộ môn nghệ thuật dân dã này. Thêm vào đó, phường rối làng Nguyễn còn biết cách ứng dụng âm nhạc để bổ trợ cho các trò diễn thông qua việc sử dụng nhiều loại nhạc cụ truyền thống như trống cơm, trống cái, trống con, mõ, nạo bạt kết hợp cùng các loại pháo kỹ nghệ như pháo thăng thiên, pháo hoa, pháo chuột, từ đó tạo nên những hiệu ứng bất ngờ và vẻ đẹp lung linh, huyền ảo cho từng tiết mục. Dẫu vậy, những trò diễn đơn lẻ mang tính truyền thống vẫn giữ chân được đông đảo người xem, không chỉ thu hút khán giả tại các vùng nông thôn mà còn lôi cuốn cả người dân thành thị và khách du lịch quốc tế.
Thông thường, trò “Bật cờ” sẽ được lựa chọn để mở màn cho buổi diễn. Ngay sau khi một hồi trống dóng vang lên, tiếng chiêng khua, tiếng thanh la vang vọng inh ỏi cùng tiếng pháo nổ giòn tan, từ dưới lòng nước bỗng chốc xuất hiện những lá cờ nhỏ nhắn với màu sắc rực rỡ bật lên đầy bất ngờ mà hoàn toàn khô ráo, không hề bị ướt. Ngay sau đó, chú Tễu vén mành bước ra một cách đĩnh đạc. Với thân hình lực lưỡng cùng nét mặt rạng rỡ, tươi vui, chú gửi lời chào đến toàn thể mọi người bằng một vài động tác lễ nghi kính cẩn và cất giọng đọc lời giáo đầu một cách tự nhiên như đang trò chuyện tâm tình cùng khán giả. Khi chú Tễu vừa lui vào phía sau, không gian sân khấu lập tức trở nên náo nhiệt hẳn lên bởi trò “Đấu vật” xuất hiện trong tiếng trống ngũ liên thúc giục liên hồi. Hai đô vật từ phía sau tấm mành bước ra, nhanh chóng xông vào ôm chặt lấy nhau, thực hiện các động tác đẩy, chống, lừa miếng vô cùng điêu luyện chẳng khác nào một trận đấu ngoài đời thực của các lực sĩ, đem lại sự hào hứng và bất ngờ lớn cho người xem. Khán giả đứng bên bờ hồ cũng liên tục reo hò, cổ vũ nhiệt tình cho cuộc so tài đầy căng thẳng và thú vị trên mặt nước.
Một trò diễn khác cũng hấp dẫn không kém là trò “Đánh cá”. Hai con cá có kích thước to lớn đột ngột nổi lên từ dưới nước, kéo theo sau là một đàn cá con lũ lượt bơi ra thành dòng. Kế đó, sự xuất hiện của hai nhân vật thả câu và cất vó khiến không khí thêm phần vui nhộn. Những chú cá mắc vào vó rồi lại nhanh nhẹn nhảy tót ra ngoài, tạo nên những tiếng cười trầm trồ xen lẫn sự tiếc rẻ vang lên khắp ba bên bờ cỏ.
Tiếp nối chương trình là các trò chơi đánh đu, đấu kiếm, hay màn trình diễn của những con vật linh thiêng như long, lân, quy, phượng ra uốn lượn, vờn nhau vô cùng đẹp mắt. Sức hấp dẫn cốt lõi của bộ môn này nằm ở tính chất “giả mà như thật” của trò diễn, và điều kỳ diệu nhất là các nhân vật cứ thoắt ẩn, thoắt hiện trên mặt nước một cách thần diệu giống như những tình tiết trong truyện cổ tích, nhưng bản chất lại mô phỏng chính những câu chuyện sinh hoạt đời thường của người dân.
Bên cạnh đó, sân khấu múa rối nước còn dàn dựng những màn diễn có cốt truyện rõ ràng, ví dụ như tích “Thạch Sanh bắn đại bàng, cứu công chúa”, hay màn “Cô Tấm bước ra từ quả thị”… hiện lên đầy huyền diệu nhưng lại hiển nhiên ngay trước mắt người xem.
Giá Trị Thẩm Mỹ Và Ý Nghĩa Giáo Dục Sâu Sắc
Tính giáo dục một cách nhẹ nhàng nhưng mang lại tầng ý nghĩa sâu sắc cũng là một đặc điểm nổi bật của nghệ thuật múa rối nước Việt Nam. Điều này được thể hiện rõ qua các tích diễn như “Thi hóa rồng” nhằm rèn luyện chí khí và sự kiên trì, tích về cô Thị Màu để phân định ranh giới giữa cái thiện và cái ác, hay câu chuyện về Thạch Sanh để ca ngợi lòng dũng cảm của con người.
Múa rối nước là một trò diễn dân gian, một hình thái sinh hoạt văn hóa truyền thống vô cùng độc sắc của dân tộc ta. Đây chính là sản phẩm tinh thần của cư dân nền văn minh lúa nước, được hình thành, sáng tạo và nuôi dưỡng từ ngàn đời nay tại nhiều địa phương thuộc vùng đồng bằng và trung du Bắc Bộ. Trong dòng chảy đó, phường rối nước làng Nguyễn nổi lên như một điểm sáng kế thừa truyền thống đặc sắc nhất. Ngoài những giá trị to lớn về mặt nghệ thuật và thẩm mỹ, đây là một trò chơi mang đậm tính sáng tạo độc đáo của cộng đồng, luôn nhận được sự hâm mộ và những lời ca ngợi từ bạn bè quốc tế.
