Thuở xưa, trò chơi dân gian Bắt chạch trong chum vốn là một hoạt động mang tính nghi lễ và phong tục quen thuộc trong nhiều lễ hội làng tại tỉnh Bắc Giang và tỉnh Vĩnh Phúc. Tại làng Văn Trưng, hay còn được biết đến với tên gọi nôm na là Kẻ Dưng (thuộc xã Thượng Trưng, huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc), hội làng thường niên được mở vào ngày mùng 6 tháng Giêng. Sự nổi tiếng và sức hút của ngày vui này đã đi vào câu ca quen thuộc của người dân nơi đây:
“Bỏ con bỏ cháu, không bỏ mồng 6 hội Dưng”.
Quy Định Nghiêm Ngặt Và Không Khí Sôi Động Tại Hội Dưng
Khi ngày hội bắt đầu, ngay trên khoảng sân đình rộng rãi, người ta tiến hành sắp xếp một dãy chum đất từ năm đến bảy cái. Trong mỗi chiếc chum đều được đổ sẵn một lượng nước chiếm khoảng một nửa hoặc hai phần ba thể tích, bên trong thả một con cá chạch khỏe mạnh. Ngay sau khi phần lễ tế trang nghiêm khép lại, hồi trống chiêng ba hồi chín tiếng dõng dạc vang lên vang dội, chính thức báo hiệu các hoạt động vui chơi bắt đầu. Những cặp trai gái đã đăng ký tên từ trước lúc này cùng nhau tụ hội đông đủ để làm lễ trình diện trước thần làng. Tiếp đó, từng đôi một sẽ đứng sát bên nhau: người con trai vòng tay trái qua lưng để ôm chặt eo cô gái, trong khi người con gái cũng đưa tay phải ôm lấy lưng chàng trai. Họ bước đi song hành và cùng nhau cất lên những làn điệu dân ca huê tình, trữ tình đầy sâu lắng.
Tất cả các thành viên tham gia đều sửa soạn những bộ trang phục đẹp nhất: phái nữ duyên dáng trong chiếc áo tứ thân, mặc yếm đỏ, thắt bao xanh, đầu chít khăn hồng cùng quần thâm; phái nam bảnh bao với chiếc áo cộc bằng lụa màu mỡ gà, thắt dải lưng màu đỏ hoặc xanh bỏ múi bên sườn và chít khăn xanh trên đầu. Khi bước tới cạnh chum nước, họ cùng nghiêng mình cúi xuống, sử dụng một tay tự do để mò bắt chạch, tay còn lại vẫn phải giữ nguyên tư thế ôm nhau. Quy định bắt buộc của cuộc chơi là người con gái phải ôm ngang lưng người con trai, còn người con trai phải ôm ngang bầu ngực của người con gái, đồng thời bốn mắt phải nhìn thẳng vào nhau.
Trong suốt quá trình mò cá, cả hai tuyệt đối không được nhìn xuống chum nước, và bàn tay của người con trai phải luôn luôn chạm vào ngực của người con gái. Các thành viên trong ban giám khảo sẽ đứng cạnh để quan sát một cách vô cùng tỉ mỉ. Phía bên ngoài, dân chúng quây kín vừa hò reo cổ vũ, vừa liên tục buông những lời trêu ghẹo dí dỏm. Cặp đôi nào vì mải mê khoắng tìm cá chạch mà lơi lỏng tay ôm, hoặc ngược lại, đều sẽ bị ban trọng tài nhắc nhở ngay lập tức. Mỗi lần như vậy, tiếng cười rộ lên từ đám đông khán giả lại làm bùng nổ bầu không khí vui vẻ, kết hợp cùng tiếng trống chiêng rộn rã thúc giục liên hồi.
Cứ thế, các cặp đôi liên tục khoắng tay tìm bắt cho đến khi chạm được vào mục tiêu. Do đặc tính của loài chạch vốn trơn tuột nên chúng rất dễ dàng thoát thân khỏi những cái chạm tay. Đôi trai gái nào chấp hành đầy đủ các điều kiện ngặt nghèo của cuộc thi mà sớm bắt được cá chạch, giơ cao lên cho toàn thể hội làng cùng chứng kiến thì sẽ xuất sắc giành được giải thưởng. Phần thưởng thực tế chỉ mang giá trị tượng trưng, có khi chỉ là vài hào bạc hay đôi miếng trầu cau, nhưng bất kỳ ai tham gia hay chứng kiến cũng đều cảm thấy vui mừng một cách hả hê. Người dân tin rằng hành động này đã được thần làng chứng giám và độ trì, giúp cho bản làng bước sang năm mới sẽ gặp thật nhiều may mắn, bình an.
Biến Thể Độc Đáo Tại Làng Thạch Trục Và Các Vùng Lân Cận
Cũng là trò chơi bắt chạch này, nhưng khi đến với làng Thạc Trục (thuộc thị trấn Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Phúc), người dân lại có cách thức bài trí sân chơi độc đáo hơn. Họ không đặt chum trực tiếp dưới sân đình mà sắp xếp hàng chum lên trên một chiếc sàn bằng tre, sau đó bắc một chiếc cầu nhỏ nối liền từ phần thềm đình sang phía mặt sàn. Những cặp đôi trai gái đăng ký tham gia bắt chạch sẽ phải cùng nhau sải bước đi qua chiếc cầu này, vừa di chuyển vừa cất giọng hát những câu ca huê tình giao duyên. Khi tiếp cận được vị trí đặt chum, các cặp “thí sinh” cũng sẽ tiến hành toàn bộ các động tác ôm nhau và mò bắt cá giống như các quy định tại hội Dưng kể trên.
Bên cạnh các địa phương của tỉnh Vĩnh Phúc, trò chơi dân gian Bắt chạch trong chum còn thường xuyên xuất hiện tại các kỳ hội làng thuộc các huyện Tiên Du, Yên Phong, Quế Võ thuộc tỉnh Bắc Ninh. Về mặt ý nghĩa, hội thi bắt chạch trong chum là một mỹ tục cổ xưa, mang tính biểu trưng cao cho hoạt động tính giao tự nhiên. Hoạt động này gắn liền với mạng lưới tín ngưỡng phồn thực lâu đời, biểu thị cho ước vọng sâu sắc của người dân về sự sinh sôi nảy nở đông đúc của con người, sự phát triển của vật nuôi cũng như sự tươi tốt, bội thu của mùa màng.
Trò Chen Tại Làng Ngà: Nghi Thức Âm Dương Hòa Hợp
Theo như phong tục cổ truyền tại làng Ngà (tên chữ là Nga Hoàng, thuộc huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh), cứ vào mỗi dịp hội xuân, địa phương bắt buộc phải tổ chức trò nam nữ chen nhau. Nghi thức này nhằm mục đích giúp cho hai yếu tố âm dương được hòa hợp, từ đó giúp cho làng xóm luôn giữ được sự hưng thịnh, phát triển. Chính vì nét đặc sắc này mà hội làng năm nào cũng thu hút một lượng lớn thanh niên nam nữ từ khắp các vùng miền khác nườm nượp kéo về tham dự đông vui.
Vào buổi sáng ngày mùng 6 tháng Giêng, tại ngôi miếu thờ vị nữ thần (Linh Sơn Mỵ nương), dân làng tiến hành cử hành các nghi lễ cúng bái vô cùng trang nghiêm. Ngay giữa không khí linh thiêng và nghiêm túc ấy, một hiện tượng tự nhiên xảy ra: toàn bộ cánh đàn ông (bao gồm từ các chàng trai trẻ, người trung niên cho đến các cụ già) sẽ chủ động chạy xô đến để chen lấn vào giữa đám đàn bà (gồm các cô gái trẻ và các bà già) đang đứng dự lễ. Tuy nhiên, cuộc chơi có quy định ngầm là “trẻ chen với trẻ, già dong với già”. Họ thực hiện động tác chen lấn, xô đẩy và giằng co qua lại lẫn nhau. Trong lúc không gian trở nên hỗn độn, nhiều chàng trai trẻ đã tranh thủ cơ hội để ôm ngang ngực các cô gái. Sau khi cùng nhau cười đùa một cách hả hê, tất cả mọi người lại đồng loạt quay mặt hướng về phía bàn thờ thần, chắp tay thành kính cầu xin vị nữ thần:
“Muôn tâu lạy ngài, xin ngài phù hộ cho dân chúng tôi, già mạnh khỏe, trẻ bình an, của đồng làm ra, của nhà làm nên”.
Ngay sau phần khấn nguyện, mọi người làm lễ tạ rồi lui ra ngoài nhường chỗ cho cuộc rước thần diễu hành vòng quanh làng. Khi đoàn rước đang di chuyển giữa chừng, một cuộc chen lấn mới lại đột ngột bùng phát. Ở lượt này, những người phụ nữ lớn tuổi và các cô con gái sẽ là những người chủ động khơi mào trước. Họ đồng loạt ùa mạnh vào đám đàn ông, tạo nên cảnh tượng vai chen vai, cánh huých cánh vô cùng hỗn độn nhưng lại hết sức vui vẻ, hồn nhiên, tiếng cười nói rộn rã kéo dài liên miên cho đến tận khi cuộc rước kết thúc.
Những Cuộc Chen Bất Ngờ Và Tục “Tắt Đèn” Đêm Rã Hội
Sự việc chưa dừng lại ở đó khi cuộc chen lấn lần thứ ba tiếp tục nổ ra một cách đầy sôi động. Lúc này, các cô gái trong làng sẽ chủ động đi tìm kiếm những chàng trai từ nơi khác đến trẩy hội để thực hiện việc chen lấn. Họ xô đẩy nhau dọc theo các trục đường làng, thậm chí có lao cả xuống ruộng hay ngã xuống ao cũng không ai nài hà. Những vị khách muốn né tránh cuộc vui này thì giải pháp duy nhất là nhanh chân trèo lên các cành cây cao. Có trường hợp khách chạy trốn vào tận trong nhà dân, liền bị năm bảy cô gái cùng nhau ùa theo bén gót, họ sẽ lịch sự đưa lời xin phép gia chủ:
“Thưa bác (hay thưa cụ) nhất niên nhất lệ, hôm nay chúng cháu được phép chen, xin bác (hay cụ) cho chúng cháu được chen với quý khách!”
Vừa dứt lời khẩn cầu, không cần đợi sự đồng thuận từ phía chủ nhà, các cô gái liền nhanh tay kéo vị khách ra ngoài, đưa vai chen bật họ từ trong nhà ra tới tận ngoài đường cái lớn, cuộc vui cứ thế tiếp diễn liên tục.
Vào những ngày hội tiếp theo, các hoạt động cúng tế vẫn diễn ra theo đúng tiến độ bình thường, du khách thập phương tự do mang theo lễ vật đến cầu cúng tại đền miếu. Đến ngày 11, một cuộc tế lễ trọng thể tiếp tục được cử hành tại ngôi đền thờ vị nam thần (Đống Vành). Tại đây, trò chen lại một lần nữa được tái diễn theo đúng quy trình như ngày mùng 6 tháng Giêng.
Đến ngày rằm tháng Giêng, trong khuôn khổ lễ cúng miếu Linh Sơn, ngay giữa tiến trình buổi lễ, nam nữ thanh niên lại tiếp tục thực hiện việc chen lấn, xô đẩy nhau suốt dọc đường rước kiệu từ khu vực ngọn núi đi về phía đình làng. Và chính vào đêm hôm đó — đêm rã hội khép lại ngày vui — tại không gian đình làng sẽ diễn ra tục “tắt đèn” đầy huyền bí.
Theo lời kể của các bậc cao niên tại địa phương, mỹ tục chen tại làng Ngà là một phong tục vô cùng độc đáo và kỳ lạ, không thể tìm thấy ở bất kỳ nơi nào khác. Đó được xem là ý nguyện thiêng liêng của các bậc thần linh ngự trị tại hai vị trí đình và miếu. Nếu dân làng tự ý hủy bỏ phong tục này, bản làng có nguy cơ phải đối mặt với nhiều rủi ro, bất trắc trong cuộc sống. Đặc biệt, làng Ngà còn duy trì một lệ luật nhân văn: những đôi trai gái nào bén duyên, nảy sinh tình cảm yêu thương nhau từ ngày hội chen này mà nên duyên chồng vợ, khi tổ chức lễ thành hôn sẽ được làng ban ơn, miễn giảm cho một nửa số tiền nộp cheo theo quy định.
