Thanh Hóa là vùng đất sở hữu hệ thống sông ngòi chằng chịt như sông Mã, sông Chu, sông Cầu Quan cùng dải bờ biển dài hàng trăm ki-lô-mét. Chính nhờ đặc điểm tự nhiên này mà bên cạnh việc trồng trọt cấy cày, người dân xứ Thanh ở nhiều địa phương rất tinh thông nghề chài lưới, đánh cá. Các làng xã nằm ven các con sông lớn hằng năm đều náo nức tổ chức ngày hội đua thuyền truyền thống. Tuy nhiên, đặc sắc và đáng chú ý hơn cả phải kể tới hội bơi trải của vùng Tam Tổng thuộc huyện Vĩnh Lộc. Điều đặc biệt là ngày hội này không mở theo định kỳ hằng năm, mà chỉ được tổ chức vào những năm thời tiết khắc nghiệt, gặp phải nạn đại hạn.
Địa danh Tam Tổng vốn là tên gọi chỉ ba tổng xưa kia gồm: tổng Bình, tổng Cao và tổng Hổ. Ngày nay, vùng đất này tương ứng với địa giới của sáu xã nằm trải dọc ven bờ sông Mã thuộc huyện Vĩnh Lộc.
Trò diễn bơi cạn và nghi thức cầu nước tâm linh
Mỗi khi nắng nóng kéo dài gây khô hạn, mùa màng thất bát, các chức dịch cùng những bộc lão uy tín trong tổng sẽ họp bàn để cùng lập đàn tế trời, thực hiện nghi lễ cầu mưa (hay còn gọi là lễ tế đảo vũ). Ngay sau phần lễ tế trang nghiêm, người dân sẽ cùng nhau trình diễn trò hát múa chèo cạn độc đáo.
Ban tổ chức tuyển lựa 16 tráng đinh khỏe mạnh ở độ tuổi từ 18 đến 20 để làm “quân bơi”, phối hợp cùng 3 người trung niên sử dụng nhạc cụ gồm trống, mõ và sênh để gõ đệm nhịp cho điệu múa. Đạo cụ chính của các quân bơi là những mái chèo được đẽo gọt bằng gỗ tỉ mỉ. Các chàng trai khoác lên mình trang phục rực rỡ, uyển chuyển múa theo từng nhịp nhạc và thay đổi linh hoạt qua nhiều đội hình khác nhau như hình vòng tròn, đường thẳng hàng một, hàng đôi hay các đường chéo cắt nhau.
Một nguyên tắc bất di dịch là khi đội hình chuyển sang thế vòng tròn, hướng di chuyển của các quân bơi luôn phải ngược chiều kim đồng hồ (tức là vận động theo trục đông sang tây, mô phỏng đúng hướng đi của mặt trời). Trong quá trình múa sẽ có người xướng phần lời và cả đội cùng xô họa theo nhịp nhàng. Khi các quân bơi hoàn tất ba đợt múa hát trước bàn thờ thánh kính cẩn thì cũng là lúc buổi sáng khép lại.
Bước sang buổi chiều, hội làng tiếp tục với phần trò xếp chữ bằng người để tạo thành các chữ Hán cổ. Các quân bơi sẽ di chuyển để xếp thành chữ VÂN (nghĩa là mây), sau đó nhanh chóng chuyển đổi đội hình để tạo thành chữ VŨ (nghĩa là mưa). Nghi lễ xếp chữ này thể hiện ước vọng cầu nước mãnh liệt của cộng đồng cư dân địa phương gửi gắm tới thiên nhiên.
Hội bơi trải trên sông Mã và ý nghĩa ma thuật cổ xưa
Tiếp nối các hoạt động diễn xướng trên cạn, ngày hôm sau cuộc thi bơi trải trên sông sẽ chính thức bắt đầu khởi tranh. Theo quy định, mỗi tổng sẽ mang đến ngày hội 3 chiếc trải để đua tài. Mỗi thuyền đua có chiều dài 13 mét, là nơi phối hợp sức mạnh của 24 quân bơi, cùng với 1 người gõ mõ cầm trịch giữ nhịp chỉ huy và 2 thành viên lo việc tát nước khỏi lòng thuyền.
Theo quan niệm từ ngàn xưa của các bậc tiền nhân, cuộc đua chèo trải trên sông càng diễn ra ồn ào náo nhiệt và sôi động bao nhiêu thì càng có sức tác động mạnh mẽ đến các đấng siêu nhiên bấy nhiêu. Người dân tin rằng, tiếng trống thúc liên hồi giòn giã trên cạn chính là hành động tạo ra sấm giả để gọi sấm thật, còn những vệt nước tung bọt trắng xóa do mái dầm quất mạnh dưới sông chính là hành động thúc nước để gọi mưa về.
Trò bơi cạn trên sân đình kết hợp cùng tục đua trải dưới dòng sông Mã tại vùng Tam Tổng thực chất là những hành động mang tính chất ma thuật nông nghiệp rõ nét. Nghi lễ này là lời cầu khẩn chân thành của cư dân trồng lúa gửi tới trời đất, cầu xin thủy thần ban dòng nước mát lành xuống trần gian để đồng ruộng tốt tươi, cuộc sống muôn dân được ấm no hưng thịnh.
