Chọi gà theo cách gọi của người miền Bắc, hay còn biết đến là đá gà theo tên gọi ở miền Nam, vốn là một trò chơi dân gian có lịch sử tồn tại qua nhiều thế kỷ. Bộ môn này không đơn thuần xuất hiện như một phần hội tại các lễ hội truyền thống, mà còn biến thành thú tiêu khiển quen thuộc của đông đảo người dân từ chốn thành thị cho tới vùng nông thôn.
Sách vở thời xưa từng ghi chép và luận bàn rất nhiều về gà chọi cũng như thú chơi này. Ngay từ thế kỷ thứ XIII, Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn khi viết bài Hịch tướng sĩ đã đưa ra lời cảnh tỉnh sâu sắc cho các tướng sĩ đang mải mê đắm mình vào trò vui này giữa bối cảnh quốc gia gặp hoạn nạn, qua câu viết: “Cựa gà sắc khôn đâm giáp giặc”.
Nghệ thuật chọn giống và công phu huấn luyện gà chọi
Để sở hữu được một chú chiến kê thực sự xuất sắc, người chơi phải bỏ ra rất nhiều tâm huyết lẫn kinh nghiệm thực tế. Quy trình này trải dài từ khâu tuyển chọn dòng giống, nhân giống, xem tướng mạo, nuôi dưỡng cho đến việc rèn luyện hằng ngày. Dân gian xưa có câu ngạn ngữ nổi tiếng “Gà tại nó, chó tại ta” nhằm khẳng định yếu tố tiên quyết của một chú gà chọi hay nằm ở nguồn giống, sau đó mới tính tới công sức rèn giũa của chủ nuôi. Bên cạnh đó, kinh nghiệm “chó giống cha, gà giống mẹ” nhắc nhở người chơi cần quan sát và lựa chọn con gà mái mẹ thật kỹ lưỡng.
Ngay khi gà con vừa mổ vỏ bước ra ngoài, người nuôi sẽ tiến hành xem xét chi tiết diện mạo của từng cá thể để lọc ra những con sở hữu phẩm chất tốt nhất đem đi chăm sóc riêng. Sau khoảng thời gian từ 2 đến 3 tháng, họ lại thực hiện đợt tuyển chọn lần thứ hai. Chờ đến lúc gà bắt đầu nhú cựa, người chủ phải tự tay chăm bẵm và tổ chức tập luyện đều đặn mỗi ngày.
Trên bản đồ chọi gà miền Bắc, các địa danh nổi tiếng chuyên cung cấp những giống gà quý gồm có Đình Bảng, Thổ Hà, Tây Phương (Hà Tây), Yên Phụ (Hà Nội), Nghĩa Đô và Nghi Tàm (Hà Nội). Trong khi đó ở khu vực Nam Bộ, những vùng đất trứ danh có thể kể tới như gà Cao Lãnh (Đồng Tháp), Bà Điểm (Thành phố Hồ Chí Minh) hay Bà Rịa. Sử sách cũng có giai thoại truyền lại rằng Tả quân Lê Văn Duyệt vào thời kỳ giữ chức Tổng trấn Gia Định là một người cực kỳ say mê bộ môn đá gà cùng nghệ thuật hát bội.
Quy ước dân gian trên sới gà
Dù là một trò chơi dân dã có lịch sử lâu đời, chọi gà lại không áp dụng các điều luật bằng văn bản chính thức mà vận hành dựa trên những quy ước truyền miệng. Trước khi mỗi trận đấu diễn ra, người cầm trịch sới gà sẽ thông báo rõ ràng, rành mạch các điều khoản tranh tài cho hai bên. Vị trọng tài điều khiển trận đấu bắt buộc phải có đôi mắt tinh tường, nhạy bén và giữ vững thái độ công bằng, trung thực tuyệt đối.
Địa điểm diễn ra sới chọi gà thường là một khoảnh đất nện hoặc bãi cỏ bằng phẳng. Khi tiếng trống báo hiệu vang lên, hai chủ gà sẽ tiến hành lấy số rồi ôm chiến kê của mình vào giữa sới, ngồi đối diện nhau ở khoảng cách tầm hai mét. Tiếng trống lệnh vừa dứt dứt cũng là lúc hai chủ thả gà ra rồi lùi lại phía sau. Hai chú gà chiến lập tức vươn cao cổ, giương đôi mắt nhìn thẳng vào đối phương, có lúc đứng yên nhìn nhau cả phút rồi mới đĩnh đạc bước lại gần. Ngay sau đó, hòa cùng tiếng trống thúc giục lẫn tiếng hò reo cổ vũ của đám đông, các chú gà bắt đầu say máu và lao vào cuộc phân tài cao thấp. Khán giả xung quanh không tiếc lời tán thưởng trước từng cú mổ, cú đá độc hiểm, tạo nên những đợt reo hò rộ lên theo từng diễn biến.
Đối với các trận “đấu lèo” mang tính chất giao hữu hoặc nhằm mục đích luyện gà, thời gian thi đấu sẽ kéo dài trong vòng 5 hồ (mỗi hồ là một hiệp đấu kéo dài khoảng 15 đến 20 phút, khoảng thời gian nghỉ giữa hai hiệp gọi là “khuya hồ” kéo dài từ 3 đến 5 phút). Ngược lại, những trận đấu chính thức để tranh giải thưởng sẽ có tổng cộng 7 hồ.
Chiến thuật của chủ kê và kết quả trận đấu
Kết quả thắng cuộc trước hết phụ thuộc vào việc chú gà đó có hay hay không. Tuy nhiên, các chủ nuôi luôn theo dõi sát sao tình trạng của chiến kê nhà mình lẫn đối thủ xuyên suốt trước và trong trận đấu. Người chơi cần đo lường, đánh giá chuẩn xác điểm mạnh, điểm yếu của gà mình dựa trên nhiều yếu tố tương quan như thể lực, vóc dáng, sở trường, sở đoản một cách chi tiết để nắm chắc phần thắng trong tay. Những chủ gà có điều kiện kinh tế thường nuôi sẵn từ 2 đến 3 con trong nhà để tùy thuộc vào tính chất từng cuộc đấu mà đưa ra lựa chọn phù hợp. Thậm chí, người ta còn chú trọng cả kỹ thuật thả gà sao cho vừa đủ kích thích bản năng chiến đấu, vừa tạo ra tâm lý vững vàng nhất cho vật nuôi khi vào trận.
Khi bước vào cuộc đối đầu, có những trận phân định thắng bại ngay từ hồ đầu tiên, song cũng có trường hợp hai đối thủ ngang tài ngang sức thì phải trải qua nhiều hồ đấu căng thẳng mới tìm ra kết quả cuối cùng. Chú gà nào yếu thế tự ý bỏ chạy khỏi sới đấu thì gọi là “kỳ tẩu”. Trong tình huống một trong hai con bị áp đảo hoàn toàn, nếu vẫn tiếp tục ép thi đấu đến cùng có thể dẫn tới việc chết ngay tại trận, dân gian gọi là “kỳ tử”. Ngược lại, nếu chủ nuôi nhận thấy gà đối phương quá mạnh và muốn chủ động bảo vệ chiến kê của mình thì có quyền đề nghị trọng tài cho dừng trận đấu. Tất nhiên, trong hoàn cảnh này, bên xin dừng sẽ bị xử thua cuộc.
Người giành chiến thắng sẽ ôm chú gà nhà vào lòng, vuốt ve và hân hoan bế bồng trên tay đầy thân thiết. Phần thưởng vật chất trong các hội chọi gà thường không mang giá trị quá lớn, nhưng vinh quang chiến thắng trước sự chứng kiến của đông đảo mọi người lại là một niềm tự hào vô cùng to lớn, đúng như câu nói: “Một trăm tiền công không bằng một đồng tiền thưởng”.
Giá trị tinh thần trong đời sống cộng đồng
Chọi gà là một hình thức giải trí dân gian sở hữu khả năng thu hút đám đông quần chúng tham gia cổ vũ rất nhanh chóng. Mặt khác, các công việc từ chăm sóc, tuyển chọn, nuôi dưỡng cho tới huấn luyện gà thi đấu chuyên nghiệp lại thường thuộc về một tầng lớp người có thời gian và điều kiện kinh tế.
Trong tâm thức sâu thẳm của nhiều thế hệ, trò chơi chọi gà vừa đóng vai trò giải trí đơn thuần, vừa là một phương thức hữu hiệu để nuôi dưỡng tinh thần thượng võ. Đây chính là chất keo gắn kết tình cảm cộng đồng bền chặt, từng tồn tại và duy trì suốt một thời gian dài trong các lễ hội làng quê xưa.
