Các cuộc hội thi tài như thi nấu cơm, đồ xôi, làm bánh hay chưng cộ vốn mang mục đích cốt lõi là tôn vinh sự khéo léo, đảm đang và tháo vát trong công việc nội trợ của người phụ nữ. Đây từng là những sân chơi tranh tài vô cùng phổ biến và đầy hấp dẫn tại các lễ hội xuân thời xưa.
Trong nhịp sống thường nhật, việc tạo ra một nồi cơm ngon cho bữa ăn gia đình đơn thuần đã là cả một nghệ thuật. Nếu nồi cơm rơi vào cảnh trên sống dưới khê, hoặc bị nhão nát, thì dẫu mâm cơm có đầy đủ sơn hào hải vị, bữa ăn đó cũng chẳng thể nào trọn vẹn vị ngon.
Xét về khía cạnh cấp dưỡng của quân đội ngày trước trên các dặm đường hành quân, việc thổi cơm lại là một công việc lao động vô cùng vất vả, đòi hỏi người lính phải cực kỳ năng nổ cùng óc sáng tạo cao. Chính vì lẽ đó, hội thi nấu cơm không chỉ dành riêng cho phái nữ mà còn thu hút cả nam giới tham gia. Dựa trên phong tục riêng biệt của mỗi vùng miền, các cuộc thi tài lại mang những đặc trưng độc đáo và được đặt vào nhiều hoàn cảnh khác xa với điều kiện sinh hoạt bình thường tại gia đình.
Độc đáo kỹ thuật nấu tại làng Tích Sơn
Làng Tích Sơn nằm trên địa bàn huyện Tam Dương, thuộc tỉnh Vĩnh Phúc. Hội làng nơi đây thường khai mạc vào ngày mùng 4 Tết. Theo quy định từ xưa, những nồi cơm dự thi phải được các gia đình nấu sẵn từ nhà. Sau đó, những trai đinh đại diện cho từng giáp sẽ mang thành phẩm ra khu vực đình làng để tham gia tranh tài. Một nồi cơm thi được xem là đạt chuẩn khi đáp ứng các yếu tố: chín thật đều, hạt cơm dẻo, không xuất hiện vết cháy sém và toàn bộ khối cơm phải định hình vuông vắn theo đúng khuôn của lòng nồi.
Để tạo nên một thành phẩm xuất sắc đúng tiêu chuẩn, người làm phải đem vo gạo từ trước, đợi đến khi ráo sạch nước mới cho vào lòng nồi. Bên cạnh đó, họ cần chuẩn bị sẵn một nồi nước sôi. Ngay khi nước sôi, phần nước này được đổ trực tiếp sang chiếc nồi đất đã tra sẵn gạo từ trước. Chiếc nồi đất mới tinh này sẽ được đặt ngay ngắn lên bếp than đang rực hồng, đảm bảo bếp không có ngọn lửa lớn và không sinh khói, nhờ vậy cơm được chín nục hoàn toàn mà lớp vỏ ngoài của nồi vẫn giữ nguyên vẹn sắc màu đất nung mới. Người nấu phải căn chỉnh sao cho lượng than hồng tỏa đều, giúp cơm chín tới mà không bị sém ở bất kỳ vị trí nào. Tại công đoạn đảo cơm, người ta sẽ sử dụng lá mít hoặc lá chuối để miết nhẹ lên bề mặt giúp khối cơm trở nên mịn mượt.
Đến lúc ban giám khảo tiến hành dốc ngược chiếc nồi, phần cơm bên trong sẽ dóc ra nguyên vẹn thành một khối thống nhất tựa như một nắm cơm lớn mịn màng, dẻo thơm. Thứ cơm nấu từ gạo tám thơm phức theo phương pháp này, dù chỉ ăn kèm với chút muối vừng (mè) đơn sơ, cũng đủ khiến người ăn cảm nhận được vị ngon đậm đà.
Cuộc đua tài trên cần tre tại làng Hành Thiện
Làng Hành Thiện thuộc địa phận huyện Xuân Thủy, tỉnh Nam Định. Điểm đặc biệt của hội thi nấu cơm tại địa phương này là sân chơi dành riêng cho nam giới, thi đấu theo từng nhóm gồm hai thành viên. Người thứ nhất sẽ buộc một cần tre vừa dài vừa dẻo dọc theo sống lưng, ngọn cần vươn cao quá đầu và hướng về phía trước. Chiếc niêu đất nhỏ đựng cơm được treo lơ lửng ở đầu cần, liên tục rung rinh và di động theo từng nhịp bước chân đi. Người thứ hai trong đội chịu trách nhiệm lo liệu củi lửa và thực hiện việc đun nấu. Trong niêu lúc này đã chứa sẵn nước cùng phần gạo được vo sạch từ trước. Các cặp thí sinh sẽ xếp thành hàng ngang trong tư thế sẵn sàng đón lệnh, tiến hành vừa di chuyển vừa nấu cơm.
Khi tiếng trống lệnh vừa phát ra, người chịu trách nhiệm nấu phải tự tay thực hiện thao tác “đánh lửa” bằng cách lấy hai thanh tre già hoặc nứa xiết mạnh vào nhau để bật ra tia lửa, giúp bén vào phần bùi nhùi rồi đốt cháy cây đuốc. Khi ngọn đuốc đã cháy xoe, người nấu sẽ dùng đuốc hơ liên tục phía dưới đáy nồi cơm đang treo lơ lửng trên đầu cần tre của người thứ nhất, hai người cùng nhịp bước tiến lên. Cái khó vượt trội ở đây là chiếc nồi không được đặt cố định trên bếp mà luôn xê dịch ở đầu cần, đòi hỏi người đun phải khéo léo đưa ngọn lửa cháy trúng dưới đáy nồi để cơm sôi và chín đều, bởi nhiệt độ rất dễ bị phân tán.
Từng cặp đôi cứ thế vừa đi vòng quanh sân đình vừa tập trung nấu nướng, trong khi những người đến xem cùng ban giám khảo đứng ở vòng ngoài chăm chú dõi theo và không ngớt lời bình phẩm.
Đến khi hết một tuần hương và tiếng trống lệnh vang lên, đó cũng là thời điểm khép lại phần thi nấu. Các thí sinh lần lượt mang những nồi cơm xếp lên một chiếc bàn dài để ban giám khảo tiến hành xem xét và chấm điểm. Nồi cơm nào đạt độ chín đều, dẻo, không bị cháy, không khê và không bị sống sẽ được xét giải. Phần thưởng cao nhất sẽ thuộc về nồi cơm có chất lượng thơm ngon nhất.
Thử thách đa nhiệm tại làng Chuông
Làng Chuông thuộc huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Tây (ngày nay đã thuộc địa phận Hà Nội). Cuộc thi tài tại đây tổ chức cho cả hai giới nam và nữ, trong đó nam thi đấu với nam, nữ tranh tài cùng nữ dựa trên những quy định và điều kiện riêng biệt cho từng giới. Các thí sinh nữ sẽ thực hiện phần thi ngay tại sân đình. Mỗi cô gái đều mang theo đầy đủ các loại dụng cụ cùng nguyên liệu nấu nướng theo quy định sẵn bao gồm: bếp kiềng (hoặc 3 ông đầu rau), củi đun, nước sạch, gạo đã vo sẵn, diêm hoặc chiếc bật lửa. Tuy nhiên, điều trớ trêu là người tham gia không chỉ tập trung vào mỗi việc bếp núc, mà còn phải đồng thời “kiêm nhiệm” thêm hai công việc khác. Đó chính là việc bồng bế một đứa trẻ tầm 6 đến 7 tháng tuổi không phải con ruột của mình, phải tìm cách dỗ dành để đứa bé không khóc, không quấy nhiễu; cùng lúc đó, đôi mắt phải luôn để cử động của một con cóc được khoanh vùng trong vòng tròn vôi trắng có đường kính một mét, tay cầm chiếc roi để sẵn bên cạnh để ngăn không cho cóc nhảy ra ngoài vạch vôi.
Ngay khi tiếng trống thứ nhất vang lên, các cô gái dự thi liền bắc nồi lên bếp, tay bế trẻ nhỏ, mắt không rời chú cóc. Tiếng trống thứ hai vang lên báo hiệu thời điểm nổi lửa chính thức bước vào cuộc đua. Bầu không khí tranh tài lập tức trở nên nhộn nhịp và đầy căng thẳng. Lúc này, ban giám khảo cùng người dân vây kín ở vòng ngoài, đặc biệt là đám trẻ con tha hồ hò reo, đùa nghịch, la hét nhằm dọa dẫm thử thách thí sinh. Tiếng củi lửa tí tách, tiếng cười nói rộn ràng, tiếng trẻ con khóc xen lẫn những lời bình phẩm, lo âu từ phía khán giả dội vào dễ khiến người trong cuộc rơi vào trạng thái bối rối, mất đi sự bình tĩnh.
Thế nhưng, người chơi vẫn phải dỗ cho đứa trẻ nín, giữ chú cóc nằm yên trong vòng vôi, đồng thời duy trì bếp đỏ lửa để cơm kịp sôi và chín tới, tất cả ngần ấy công việc đều cần chu toàn trong một khoảng thời gian cố định. Khi nén nhang đặt trước bàn chủ khảo cháy tàn, tiếng trống thứ ba vang lên báo hiệu phần thi kết thúc. Lúc này, các cô gái có thể giao em bé cho người khác bế hộ để nhấc nồi cơm ra, nhanh tay đơm cơm ra bát, đặt gọn gàng vào mâm và cung kính dâng lên chiếc bàn dài trước mặt ban giám khảo chờ chấm điểm. Bên cạnh tiêu chuẩn cơm phải chín dẻo, thí sinh hoàn toàn không được để xảy ra sơ suất trong việc trông trẻ cũng như không để cóc nhảy ra khỏi vòng vôi mới được đưa vào diện xét giải.
Trong khi đó, những thí sinh thuộc giới nam lại có thể thức thi đấu hoàn toàn khác biệt. Địa điểm diễn ra cuộc thi là ở bờ của một đầm nước, nơi bếp đun của từng người đã được bố trí sẵn từ trước. Khi hồi trống lệnh vang lên, người dự thi bước xuống một chiếc thuyền nan rồi dùng tay bơi qua phía bờ đầm bên kia, áp sát thuyền vào vị trí bếp của mình. Do thuyền không có dây neo buộc cố định nên thí sinh phải ngồi dưới chiếc thuyền bập bềnh, đôi bàn tay vừa bơi dưới nước còn ướt nhẹp đã phải thực hiện đánh lửa nhóm bếp trên bờ để nấu cơm, đồng thời phải giữ cho con thuyền luôn thăng bằng, không bị xê dịch đi nơi khác.
Đôi lúc, giữa cuộc vui lại rộ lên những tiếng reo hò, cười lớn của khán giả bởi có chiếc thuyền bị chòng chành suýt chút nữa là ngập nước. Thực tế cũng không thiếu những trường hợp rủi ro, do một chút sơ ý mất thăng bằng khiến thuyền bị lật úp, thí sinh rơi xuống nước ướt như chuột lột phải ngoi lên bờ, và tất nhiên người đó đành chấp nhận thất bại.
Tại một số địa phương khác, người ta còn đặt ra những điều kiện thi đấu oái oăm và ngặt nghèo hơn rất nhiều, chẳng hạn như quy định củi đun chỉ được dùng những khúc mía tươi. Thí sinh bắt buộc phải ăn mía, nhai hết phần nước ngọt để lấy phần bã mía làm củi nhóm lửa nấu cơm. Mục đích của cuộc thi này nhằm thử thách sự tháo vát, tính năng nổ cùng kỹ năng xoay xở của các chàng trai, qua đó rèn luyện những đức tính cần thiết cho một cuộc sống vốn mang nhiều màu sắc, diện mạo và cũng ẩn chứa không ít bất ngờ thú vị.
Tranh tài giữa đầm lộng gió tại làng Từ Trọng
Làng Từ Trọng nằm trên địa bàn huyện Hoằng Hóa, tỉnh Thanh Hóa, đây là nơi tọa lạc của ngôi đền thờ vị tướng Lê Phụng Hiểu nổi danh từ thời nhà Lý. Hội đền tại đây được tổ chức kéo dài từ ngày 30 Tết cho đến hết ngày mùng 7 tháng Giêng. Bên cạnh các nghi thức tế lễ, rước xách trang trọng, hội làng còn duy trì phong tục thi nấu cơm, thi đồ xôi cùng thi làm bánh. Cuộc tranh tài nấu cơm và đồ xôi được bắt đầu từ sáng sớm ngay trên khu vực bờ đầm Giang Đình. Có những năm, số lượng thí sinh tham gia lên tới cả trăm người. Người ta bố trí neo sẵn dọc bờ đầm những chiếc thuyền thúng. Các cô gái sẽ thực hiện phần thi nấu cơm cũng như đồ xôi ngay trên chính chiếc thuyền thúng không có mui che giữa không gian đầm nước lộng gió.
Sau khi hồi trống lệnh vang lên, mỗi thí sinh sẽ bước xuống một chiếc thuyền thúng với toàn bộ dụng cụ cùng vật liệu cần thiết do ban giám khảo phát sẵn, bao gồm 2 chiếc kiềng, củi đun, rơm ẩm, bã mía tươi, gạo nếp… và từng người phải tự mình xoay xở mọi công đoạn. Hồi trống thứ hai vang lên báo hiệu cuộc thi chính thức bắt đầu. Những chiếc thuyền rời bờ tiến ra giữa lòng đầm, các cô gái vừa phải bắc nồi, nhen lửa nấu cơm lại vừa phải đồ xôi.
Cái khó lớn nhất ở đây là việc đun nấu diễn ra trên một chiếc thuyền bập bềnh theo sóng nước, giữa không gian lộng gió, kết hợp với các loại chất đốt vốn thuộc diện rất khó bắt lửa. Nếu gặp phải những ngày gió thổi mạnh hoặc có mưa phùn lất phất rơi (kiểu thời tiết vốn thường xuất hiện vào mùa này), việc nỗ lực để có được một nồi cơm hay chõ xôi chín dẻo thơm ngon là điều chẳng hề dễ dàng chút nào.
Phối hợp đồng đội tại hội thi làng Thị Cấm
Hội thi thổi cơm ở làng Thị Cấm thuộc huyện Từ Liêm, Thành phố Hà Nội diễn ra vào ngày mồng 8 tháng Giêng hằng năm. Đây là một hoạt động thi tài đầu xuân mang những nét độc đáo rất riêng biệt. Cuộc thi bao gồm nhiều công đoạn khác nhau nhưng lại có mối quan hệ gắn bó hữu cơ chặt chẽ. Khâu đầu tiên sẽ quyết định trực tiếp đến chất lượng và tốc độ của khâu thứ hai, khâu thứ hai nếu xảy ra trục trặc sẽ ảnh hưởng thẳng tới kết quả của khâu thứ ba, và đôi khi định đoạt sự thành bại của toàn bộ cuộc chơi.
Nếu như hội thi nấu cơm ở làng Tích Sơn quy định nồi cơm phải được nấu sẵn từ nhà mang tới (chủ yếu chấm điểm về mặt kỹ thuật nấu) thì cuộc thi tại Thị Cấm lại được tiến hành trực tiếp ngay tại chỗ. Điều này đòi hỏi một sự phối hợp vô cùng nhịp nhàng giữa các động tác, tinh thần đồng đội cao cùng cách thức tổ chức, điều hành khoa học, hợp lý của cả nhóm.
Từ lúc sáng sớm, không gian sân đình đã trở nên nhộn nhịp, đông vui. Cửa đình mở rộng, phía bên trong đèn nến thắp sáng trưng, khói hương trầm tỏa lan nghi ngút. Quanh sân và trước cổng đình, các dải cờ quạt bay phấp phới trước gió. Người tham gia dự thi cùng người dân đi xem kéo đến đông nghẹt, tạo thành nhiều vòng trong vòng ngoài.
Tham gia vào cuộc đua tài là các giáp trong làng, mỗi giáp đóng vai trò một đơn vị ứng thí bao gồm 10 trai đinh có sức khỏe tốt, nhanh nhẹn và tháo vát. Khi hồi trống thứ nhất vang lên, các đội sẽ cử thành viên đến ban chấm giải để nhận vật liệu cùng phương tiện thi đấu bao gồm:
- Một số đấu thóc khô để tự làm ra gạo.
- Một chiếc gầu cùng ống tre (hoặc ống bương) phục vụ việc lấy nước.
- Dụng cụ tạo lửa gồm có 2 thanh tre già và một nhúm bùi nhùi dùng làm mối lửa.
- Rơm, củi làm chất đốt cùng lòng nồi đun.
Sau khi nhận đủ đồ, họ nhanh chóng mang về vị trí đã quy định của đội mình để tiến hành phân chia công việc cho từng thành viên.
Một hồi trống dài thứ hai vang lên báo hiệu cuộc thi chính thức bắt đầu. Không khí tại địa điểm hội thi lập tức nhộn nhịp hẳn lên. Cuộc tranh tài thường diễn ra trong khoảng thời gian 2 tiếng đồng hồ.
Nhóm thứ nhất sẽ đổ thóc vào cối gỗ, dùng chày giã rồi tiến hành sàng sảy để lọc ra những hạt gạo sạch chuẩn bị nấu cơm.
Nhóm chịu trách nhiệm kéo lửa gồm 2 thanh niên khỏe mạnh, họ tiến hành cọ xát mạnh hai thanh tre già vào nhau liên tục cho đến khi bật ra tia lửa (dựa theo phương pháp tạo lửa cổ sơ của người tiền sử) để bén vào phần bùi nhùi và nhóm bếp.
Nhóm thứ ba gồm 2 người mang theo gầu và ống tre, nhanh chân chạy đi lấy nước từ dòng sông Nhuệ trên một quãng đường dài hơn một ngàn mét, đem nước về để nấu cơm sao cho thành phẩm đạt độ chín nục, dẻo và không bị cháy.
Tiêu chuẩn để đạt giải cao đòi hỏi nồi cơm phải có chất lượng hảo hạng (chín đều, chín nục, hạt cơm dẻo, không bị nhão, không khê, không cháy) và thời gian hoàn thành phải nhanh nhất. Sau khi tiến hành xem xét kỹ lưỡng kết quả của từng giáp, ban chấm giải sẽ xếp hạng cụ thể và công bố các giải thưởng.
Theo giai thoại truyền lại, tục nấu cơm thi tại Thị Cấm gắn liền với truyền thuyết về ông Phan Tây Nhạc, một vị tướng tài ba xuất hiện từ thời vua Hùng thứ 18. Trong quãng thời gian đóng quân tại chính vùng đất này, ông đã đưa ra lệnh cho binh sĩ của mình thực hiện việc thi nấu cơm nhằm rèn luyện các thao tác hậu cần cho thật thuần thục, đây là điều cực kỳ cần thiết mỗi khi hành quân di chuyển.
Sau khi vị tướng mất, người dân làng Thị Cấm đã tôn kính phong ông làm Thành hoàng làng. Hằng năm vào mỗi dịp đầu xuân, làng lại tổ chức hội thi nấu cơm mô phỏng lại cách thức tổ chức binh sĩ năm xưa của ông Phan Tây Nhạc, hoạt động này vừa để bày tỏ lòng tưởng nhớ đến công ơn của ông, vừa là cơ hội để rèn luyện tài năng nhanh nhẹn, sự tháo vát cho các chàng trai trong làng.
