Nguồn gốc lịch sử của ngày Tết Hàn thực

Thời Xuân Thu trước Công nguyên, vua Tấn Văn Công nhà Tấn trong giai đoạn bôn tẩu lánh nạn luôn có Giới Tử Thôi tận tụy theo hầu. Vị bầy tôi trung thành này đồng hành cùng chúa công Trùng Nhĩ qua suốt 19 năm bôn ba khắp các nước Địch, Vệ, Tề, Sở. Có lần cạn kiệt lương thực, Giới Tử Thôi đã tự cắt thịt đùi mình nấu dâng vua để giúp chúa công vượt qua cơn đói dằn dằn. Mặc dù vậy, khi khôi phục cơ nghiệp và lên ngôi vua, Tấn Văn Công lại quên mất việc ban thưởng cho người có công lao hàng đầu trong gian khó.

Thấy các quan viên đều được phong thưởng còn bản thân bị lãng quên, Giới Tử Thôi không hề oán trách mà lặng lẽ đưa mẹ về núi Miên Sơn ở ẩn. Nhớ ra chuyện cũ, vua Tấn cho người đi tìm nhưng ông không chịu xuất sơn. Để ép ông ra nhận thưởng, vua ra lệnh đốt rừng Điền Sơn. Không ngờ, hai mẹ con Giới Tử Thôi nhất quyết không ra và đều bị chết cháy trong ngọn lửa.

Đau xót trước sự việc, vua Tấn Văn Công lập miếu thờ để ghi nhớ. Hằng năm, cứ đến ngày 3 tháng 3 – ngày xảy ra vụ đốt rừng khiến hai mẹ con Giới Tử Thôi thiệt mạng, nhà vua ban lệnh cấm dùng lửa nấu ăn, ngay cả cỗ cúng cũng phải làm từ hôm trước. Việc sử dụng đồ ăn nguội lạnh vào ngày này đã hình thành nên tên gọi tết Hàn thực trong dân gian.

Sự biến chuyển của Tết Hàn thực trong đời sống văn hóa Việt Nam

Do quá trình sinh sống lâu đời và giao lưu văn hóa với người Hoa, người Việt cũng duy trì tục làm bánh trôi, bánh chay vào dịp 3 tháng 3, đồng thời còn dùng vào dịp tết Đoan Ngọ hay rằm tháng Bảy. Tại các đô thị lớn như Hà Nội, Hải Phòng, Nam Định, hai loại bánh này trở thành món ăn dân dã vô cùng hấp dẫn.

Tuy nhiên, hình ảnh bánh trôi, bánh chay trong tâm thức người Việt lại gắn liền với không khí hội đền Hùng ngày 10 tháng 3, hoặc lễ hội đền Hát Môn thờ Trưng Nữ Vương vào mùng 5 tháng 3. Ở những nơi này, người dân chuẩn bị các mâm bánh trôi gồm đúng 100 viên nhằm nhắc nhớ đến huyền thoại mẹ Âu Cơ sinh trăm trứng, nở trăm con từ buổi đầu dựng nước. Món ăn này cũng làm người ta hồi tưởng đến cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng chống quân Nam Hán với những thăng trầm bẩy nổi ba chìm và sự kiện Hai Bà gieo mình xuống dòng Hát Giang tuẫn tiết.

Dù mang màu sắc tình sử hay bi tình sử, tết Hàn thực vẫn giữ vị trí ý nghĩa đối với cộng đồng dân tộc Việt cùng cư dân khu vực Đông Nam Á. Món bánh trôi, bánh chay hiện diện trang trọng trên bàn thờ Gia tiên, mâm cỗ ở đền thờ và cả một số ngôi chùa miền Bắc. Trên các dãy phố hay góc chợ, hình ảnh người dân thong thả thưởng thức hương vị bánh trôi, bánh chay đã trở nên quen thuộc.

Đặc trưng của món bánh trôi, bánh chay truyền thống

Cả hai loại bánh đều chế biến từ bột gạo nếp nhồi nước. Bánh trôi mang nhân đường phèn hoặc đường đỏ bên trong. Bánh chay lại dùng nhân đỗ xanh nấu chín. Quá trình luộc yêu cầu bánh phải chìm rồi nổi lên nhiều lần (ba chìm bảy nổi) mới đạt độ chín để vớt ra. Bánh trôi được bày ra đĩa, trong khi bánh chay vớt vào bát rồi chan thêm nước đường lên trên.

Dù chung nguyên liệu gạo nếp, bánh trôi được nặn viên nhỏ nhắn, có vị ngọt đậm nhờ nhân đường. Bánh chay mang nhân đậu xanh thanh mát, kết hợp lớp nước đường tráng bên ngoài. Sự khác biệt về hương vị khiến nhiều người khi đã ăn bánh trôi vẫn muốn thưởng thức thêm bát bánh chay cổ truyền.

Tháng 3 âm lịch cũng tập trung nhiều hội làng, tiêu biểu là lễ hội Mẫu Liễu Hạnh. Những gia đình theo tín ngưỡng Tam tòa Thánh Mẫu dù lập ban thờ Mẫu tại gia hay không cũng thường chuẩn bị lễ vật thắp hương tại điện thờ hoặc bàn thờ thiên ngoài trời vào dịp này để cầu xin các Mẫu ban sức khỏe và hỗ trợ công việc làm ăn thuận lợi.

Sắm lễ cúng Tết Hàn thực ngày 3 tháng 3

Mâm lễ dâng lên bàn thờ vào ngày Tết Hàn thực gồm có:

  • Hương, hoa tươi, trầu cau.
  • 5 đĩa (hoặc 3 đĩa) bánh trôi.
  • 3 bát bánh chay.