Tết Đoan Ngọ ngày 5 tháng 5: ý nghĩa, tập tục

Tết Đoan Ngọ (diễn ra vào ngày 5 tháng 5 Âm lịch) là một trong những ngày lễ truyền thống vô cùng quan trọng của người Việt. Lễ cúng thường bắt đầu vào chính giờ Ngọ – thời điểm giữa trưa.

Theo quan niệm dân gian, bộ phận tiêu hóa trong cơ thể con người là nơi tích tụ nhiều sâu bọ, ký sinh trùng gây hại. Lũ sâu bọ này chỉ xuất hiện rõ nhất vào đúng ngày 5 tháng 5 Âm lịch, nên đây là thời điểm thích hợp nhất để làm lễ trừ sâu bọ.

Người xưa tin rằng việc dùng các thực phẩm như hoa quả, trứng luộc hay rượu nếp vào buổi sáng ngày này sẽ loại bỏ tận gốc loài ký sinh trong người. Quy trình thường bắt đầu ngay khi vừa ngủ dậy: mọi người chưa giậm chân xuống đất ngay mà phải súc miệng 3 lần để sạch sâu bọ. Tiếp đến, ăn một quả trứng vịt luộc, rồi rời khỏi giường ăn bát rượu nếp cho sâu bọ bị say, cuối cùng ăn hoa quả để tiêu diệt chúng hoàn toàn.

Ở một số vùng miền, người lớn cho trẻ em ăn hoa quả, rượu nếp, trứng luộc từ sáng sớm, đồng thời bôi chất hồng hoàng vào thóp đầu, ngực và rốn để xua đuổi dịch bệnh. Người lớn thực hiện việc trừ sâu bọ đơn giản hơn bằng cách thưởng thức rượu nếp hoặc uống chút rượu. Trẻ em sau khi xong các thủ tục trên giường sẽ được rửa mặt mũi, chân tay rồi tiến hành nhuộm móng tay, móng chân và đeo chỉ ngũ sắc. Các bé gái muốn xâu lỗ tai cũng chọn thời điểm này để thực hiện.

Nguồn Gốc Tên Gọi Và Ý Nghĩa Phong Thủy Ngày Tết Đoan Ngọ

Vì mang tên Đoan Ngọ nên việc thắp hương cúng Gia tiên phải diễn ra đúng giờ Ngọ. Tục lệ hái lá thuốc ngày 5 tháng 5 cũng khởi đầu từ mốc thời gian này – thời điểm tập trung lượng dương khí dạt dào nhất cả năm. Thảo mộc hái vào giờ Ngọ có dược tính cao, đặc biệt hiệu quả khi chữa các bệnh ngoại cảm hay âm hư. Người dân thường hái đủ trăm loại lá có sẵn xung quanh, ngoại trừ những cây mang độc tính như lá ngón, cà độc dược hay lá sắn.

Tết Đoan Ngọ còn sở hữu nhiều tên gọi khác như Tết Đoan Dương, Tết Trùng Ngũ hay Trùng Nhĩ. Chiết tự ra, “Đoan” nghĩa là mở đầu, “Ngọ” chỉ giữa trưa – lúc cực dương thịnh trị. Trong địa chi, Ngọ thuộc phương Nam, mang thuộc tính Dương; tháng 5 cũng là tháng Ngọ nên đây là khoảng thời gian khí Dương tràn ngập không gian. Vì lẽ đó, các ngày từ mùng 1 đến mùng 4 tháng 5 Âm lịch lần lượt được gọi là Đoan nhất, Đoan nhị, Đoan tam và Đoan tứ.

Thời điểm ngày 5 tháng 5 tuy khí dương dạt dào nhưng khí hậu lại cực kỳ oi bức, dễ phát sinh dịch bệnh. Do đó, các đền miếu thường tổ chức cầu đảo trừ ôn dịch vào mùa hè. Dân gian ngoài việc lên rừng hái lá thuốc về trữ dùng dần, còn cắt xương bồ ngâm rượu uống ngừa bệnh, nên dịp này còn được ví là tiết Xương Bồ hay Thiên Trung. Một số gia đình đem phơi khô lá ngải cứu, tán nhỏ rồi phối trộn cùng bột thương thuật, xương bồ, quế chi, bạch chỉ, xuyên khung để rắc khắp nhà nhằm xua đuổi tà khí và dịch bệnh.

Bên cạnh đó, bài thuốc cổ truyền “Bồ đề hoàn” cũng thường được chế biến vào dịp này để dự phòng cả năm. Nhờ tính chất êm dịu, bài thuốc hỗ trợ điều trị tốt các chứng cảm mạo phong hàn, sốt rét ngã nước hay rối loạn tiêu hóa. Cộng đồng người Hoa sinh sống tại Việt Nam cũng như những người chịu ảnh hưởng từ văn hóa Hoa Kiều qua sách Cổ học tinh hoa thường gắn ngày lễ này với các tích xưa về Khuất Nguyên, Lưu Thần và Nguyễn Triệu, tạo nên những giai thoại thú vị gắn liền với các lệ tục trong ngày Tết.

Nghi Thức Cúng Lễ Và Các Tập Tục Văn Hóa Đặc Sắc

Trải qua thời gian, Tết Đoan Ngọ đã khắc sâu vào đời sống văn hóa. Các gia đình, xóm làng đều chuẩn bị mâm cỗ dâng lên Tổ tiên, Thần thánh và các vị Tổ sư truyền nghề. Đặc biệt, ngày lễ này chú trọng tối đa đến việc chăm sóc sức khỏe con người qua các phong tục dân gian độc đáo:

• Tắm nước lá mùi: Làng quê Việt Nam thường đun một nồi nước lớn gồm lá mùi, tía tô, kinh giới, sả và lá tre để cả nhà cùng tắm. Trong tiết trời oi nồng, việc tắm nước thảo mộc ấm giúp cơ thể tiết mồ hôi, tinh thần sảng khoái, vừa ngát hương thơm vừa hỗ trợ phòng ngừa cảm mạo hiệu quả.
• Hái thuốc mồng năm: Thảo mộc hái đúng giờ Ngọ ngày 5 tháng 5 được tin rằng sẽ gia tăng tính dược đáng kể. Mọi người thường thu hái ngải cứu, đinh lăng, tía tô, kinh giới đem phơi khô dùng dần khi nhức đầu, đau xương khớp. Những nắm ngải cứu còn được treo trước cửa nhà để trừ tà; hương thơm tự nhiên từ lá ngải giúp tinh thần thư thái, giảm triệu chứng đầy bụng.
• Đeo bùa túi ngũ sắc: Để bảo vệ trẻ nhỏ trước các nguy cơ ma quỷ hay rắn rết, người xưa may các túi bùa bằng vải và chỉ ngũ sắc đeo vào cổ trẻ. Bên trong túi chứa hạt mùi (kỵ gió), hồng hoàng (kỵ rắn rết) cùng mô hình các loại quả như khế, ớt, na. Màu sắc ngũ sắc tượng trưng cho ngũ hành (Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ) nhằm mang lại sự bình an, khỏe mạnh cho thế hệ tương lai.
• Nhuộm móng tay, móng chân: Người ta giã nhỏ các loại lá rồi dùng lá vông gói vào móng tay, móng chân của trẻ (trừ ngón trỏ – ngón thần chỉ). Sáng hôm sau mở ra, móng sẽ có màu đỏ tươi đẹp mắt. Tục lệ này vừa mang tính thẩm mỹ vừa gửi gắm ước nguyện trừ xui rủi cho trẻ.
• Tục khảo cây lấy quả: Đối với những cây ăn quả “chậm ra trái”, dân gian thực hiện nghi thức khảo cây. Một người trèo lên cây đóng vai cây, một người cầm dao đứng dưới gốc đóng vai người trồng. Người dưới gốc dọa chặt bỏ nếu không ra trái, người trên cây van xin và hứa sẽ đơm hoa kết trái nhiều vào mùa sau. Việc phát bớt cành và tác động vào gốc dịp này thực chất cũng kích thích cây ra quả tốt hơn.

Tết Đoan Ngọ là thời điểm dâng lên ban thờ Tổ tiên những thức quà đầu mùa như dưa hấu, mít, nhãn, mận, đỗ tươi hay đĩa xôi nếp. Đây cũng là dịp để con cháu mang lễ vật đi biếu nhạc phụ nhạc mẫu tương lai, bày tỏ lòng biết ơn tới thầy giáo, thầy thuốc hay thầy dạy nghề, đồng thời thắt chặt tình làng nghĩa xóm.

Trong không khí mùa hè oi bực, những nét đẹp tình người ấy mang tính âm mềm mại, giúp âm dương giao hòa. Ngoài cỗ cúng Gia thần, Gia tiên hay Bản thổ hội đồng, các gia đình còn sửa lễ tri ân các vị Tổ sư truyền nghề. Lễ vật dâng Tổ sư ngoài hương hoa, xôi gà, bánh trái còn có các sản phẩm thủ công tinh xảo do chính nghề đó tạo ra.

Sắm Lễ Cúng Tết Đoan Ngọ Đúng Chuẩn

Mâm lễ cúng gia tiên vào ngày Tết Đoan Ngọ (ngày Giết Sâu Bọ) thường bao gồm:

• Hương, hoa tươi, vàng mã;
• Nước tinh khiết;
• Rượu nếp (nếp Cẩm hoặc nếp Cái hoa vàng);
• Các loại trái cây mùa hè: Mận, hồng xiêm, dưa hấu, vải, chuối…