Phương pháp thể hiện một tác phẩm sơn mài và kỹ thuật mài tranh

Nói thì dễ nhưng khi bắt tay vào từng khâu mới thấy cái sự kỳ công. Bản vẽ giấy can sau khi chuẩn bị xong sẽ được đặt định vị lên tấm vóc sơn. Chúng tôi thường dùng kẹp giấy hoặc lấy nhiều hòn đá, miếng sắt nặng đè thật chặt cho giấy can không bị chạy. Tiếp đến, lấy một tờ giấy mỏng (như loại giấy pơ-luýp đánh máy ngày xưa) xát bột trắng ti-tan vào một mặt để làm tờ giấy phấn. Lót tờ giấy phấn này ngay dưới bản vẽ giấy can, lật mặt có phấn giáp thẳng vào lớp sơn của tấm vóc. Lúc này, người thợ dùng bút chì cứng hoặc một chiếc đanh sắt, chiếc tre nhọn đi lại thật chuẩn xác theo các đường nét vẽ trên giấy can. Đầu đanh ấn mạnh đến đâu, nét phấn trắng sẽ in hằn xuống mặt sơn vóc đến đấy, hiện rõ một bức vẽ nét trắng trên nền đen mờ.

1. Hệ thống nghiên màu thể hiện lối gián tiếp

Để tạo nên độ sâu hun hút cho bức tranh, người làm nghề bắt buộc phải nắm lòng bảng nghiên màu thể hiện lối gián tiếp dưới đây. Những màu này khi mới phủ lên sẽ bị che khuất, phải đợi qua bàn tay mài nước mới chịu lộ diện:

Phương pháp thể hiện thì có muôn hình vạn trạng, tùy thuộc vào sáng kiến, sự tìm tòi và cái duyên kinh nghiệm của từng người họa sĩ. Việc vận dụng khéo các kỹ thuật pha chế sơn sẽ quyết định sức hấp dẫn riêng của chất liệu, giúp bức tranh không bị lẫn lộn với bất kỳ chất liệu hội họa thông thường nào khác.

2. Quy tắc cốt lõi khi tô màu và vẽ chi tiết

Trong nhà xưởng, người thợ luôn nằm lòng một nguyên tắc bất di bất dịch: tô sơn vẽ các chi tiết của hình trước, tô mảng màu rồi tiếp đến mới quét trùm nền phông sau cùng.

Để dễ hình dung, tôi lấy ví dụ thế này: Trong một bức tranh phong cảnh nông thôn có nếp nhà tranh, bụi tre, và người nông dân đang gánh lúa về. Bước đầu tiên, khi vẽ bụi tre, người thợ phải tỉa tỉ mỉ từng chiếc lá tre, từng thân cây. Để hôm sau lớp sơn này khô đi, ta mới tiến hành tô cả mảng bụi tre đó. Tương tự, khi vẽ người gánh lúa, ta đi nét hình người, họa rõ mặt mũi, nếp quần áo và gánh lúa từng bó rõ ràng. Sơn khô rồi mới bả mảng cho mặt mũi, chân tay, quần áo. Xong xuôi các phần mảng khóm tre và người ngợm, lúc này ta mới quét trùm lớp nền phông trời đất sau cùng, có thể quét tràn lên cả bụi tre lẫn hình người.

Đến khi sơn khô hẳn, đem mặt tranh ra mài phẳng, các chi tiết được vẽ đầu tiên sẽ từ từ hiện rõ dần. Nếu làm ngược lại – nghĩa là vẽ chi tiết đè lên mảng màu có trước – thì khi mài, nét chi tiết nằm trên sẽ bị mòn cụt mất, mảng màu hiện ra đầy đủ thì nét vẽ cũng biến sạch, coi như hỏng việc.

Cái hay của thớ sơn cánh gián là tính biến hóa khôn lường. Cũng một lượng sơn ấy, tùy theo cách bạn rắc ít hay nhiều bạc vụn mà nó sẽ cho ra các sắc độ be từ đậm cho đến trắng bạc. Trên cơ sở này, khi tô màu, ta có thể vờn sáng tối bằng cách pha nhiều hay ít bột son tươi (hoặc son khác, bột màu xanh, bột trắng ti-tan, bột vàng…) hoặc điều chỉnh lượng bạc vụn rắc vào.

3. Đặc tính lặn màu của sơn mài truyền thống

Do đặc điểm của kỹ thuật pha màu sắc, việc thể hiện trong sơn mài không cho phép người thợ trực tiếp trông thấy ngay trước mắt những màu sắc cuối cùng. Thường thì khi màu mới pha, sơn còn ướt, ta nhìn thấy sắc màu rất tươi. Nhưng ngặt nỗi, đến lúc sơn khô, mặt sơn sẽ “xuống” và sắc độ bị sẫm đi rất nhiều.

Cái độc đáo của lối gián tiếp là khi ta thếp bạc lá hoặc bạc vụn xong, phủ một lớp sơn cánh gián lên rồi mài để lấy màu hoàn kim. Tùy theo tay người mài mỏng nhiều hay ít mà sắc hoàn kim sẽ sáng tươi hay tối om. Nếu lớp sơn cánh gián phủ bên trên được pha thêm chút phẩm cánh quế (đỏ) hay phẩm hồ thủy (xanh), lúc mài ra sẽ hiện lên màu ánh đỏ hoặc ánh xanh rất lạ do lớp bạc nằm dưới hắt lên. Cái ánh kim loại này khác xa hoàn toàn so với việc bạn pha trực tiếp sơn cánh gián với son tươi hay bột màu xanh.

4. Kỹ thuật mài tranh và bí quyết đánh bóng hoàn thiện

Sau khi đã tô hết nét và các mảng màu của họa tiết, tùy theo phác thảo quy định nền đỏ hay nền xanh mà người thợ tiến hành quét phủ một nước sơn đen, sơn đỏ hay sơn xanh để quang nền. Công đoạn này xong thì đặt tranh vào buồng ủ kín cho sơn chóng khô. Vài ngày sau, ta đem tranh ra mài nước bằng đá màu, than xoan hoặc giấy ráp nước cùng nước sạch.

Nghệ thuật điều khiển tay mài:

Mài cho hiện rõ màu sắc và nét vẽ ra là một giai đoạn cực kỳ quan trọng, đem lại nhiều cảm xúc thú vị nhất cho người làm nghề. Lúc mài cũng chính là lúc ta đang thể hiện màu sắc, đòi hỏi óc sáng tạo và khiếu thẩm mỹ rất cao. Trong quá trình mài, các lớp sơn sẽ mòn mỏng dần đi. Người thợ phải tinh mắt, khi mài đến độ bất chợt thấy mảng màu và hòa sắc hiện lên đủ đẹp là phải biết dừng tay ngay để giữ lấy cái nét ngẫu nhiên độc đáo đó. Nếu lỡ đà mài quá tay, nét vẽ sẽ bị đứt, mảng màu bị mòn thủng trơ cả lớp nền đen của vóc, coi như tranh bị hỏng hoàn toàn, không cách nào cứu chữa được.

Đánh bóng và hiệu chỉnh sắc độ:

Khi các họa tiết đã lộ rõ đầy đủ, công đoạn mài coi như hoàn tất. Ta dùng bột than xoan chấm bằng bông nõn (có thể cuộn thêm chút tóc rối), rồi nùn, xoa đều liên tục lên tấm tranh để đánh bóng bề mặt.

Đánh bóng xong, người họa sĩ ngắm nghía lại toàn bộ tác phẩm xem có cần điều chỉnh chút nào về sắc độ sáng tối hay không. Nếu cần, có thể thếp hoặc rắc bổ sung ít vàng bạc. Thế nhưng, nếu chỗ vàng mới thếp vào bị sáng quá, nhìn chướng mắt và không ăn nhập với toàn cảnh, chúng tôi thường dùng một chút bông tẩm tí dầu hỏa cọ nhẹ. Lớp dầu hỏa sẽ làm mòn bớt chỗ vàng mới thếp, làm dịu sắc độ xuống, giúp bức tranh đạt được sự hài hòa tuyệt đối với bố cục chung.