1. Kỹ thuật vẽ nét (Tô nét) trong sơn mài
Tùy theo yêu cầu của bố cục – muốn lấy nét nằm chìm trong nền phông mài phẳng, nét vẽ để thếp vàng, nét để trần thếp bạc phủ hoàn kim, hay nét vẽ bổ sung bên ngoài sau khi làm xong tác phẩm – mà người thợ áp dụng các kỹ thuật vẽ khác nhau.
Thể hiện vẽ nét để mài ra nét chìm:
Bút vẽ ở đây là loại bút lông cỡ to nhỏ tùy theo nét muốn thô hay thanh (như bút lông mèo, lông sóc). Sơn chín được pha thêm ít dầu hỏa, ét-xăng vừa độ loãng để kéo sơn mượt và trơn bút. Người trong nghề chúng tôi nằm lòng rằng: sơn đặc quá sẽ rít bút, đóng cục và không nuột nà; sơn loãng quá thì nét mỏng manh, khi mài rất khó lên đều, nếu cố ép cho hiện nét thì dễ thủng nền.
Độ loãng chuẩn là khi bút kéo được một ngòi dài từ 2 đến 3cm, cao từ 1/2 đến 1mm. Những nét tô bằng sơn đen hoặc đỏ để trần phải tô cao hơn những nét sẽ được rắc vàng bạc vụn. Sau khi các nét rắc vàng bạc vụn đã khô, cần phủ trùm một lớp sơn cánh gián mỏng trước khi tô sơn nền lên toàn bộ. Đặc biệt, khi quét lớp sơn sau đè lên lớp sơn vẽ trước, nước sơn trước bắt buộc phải được ủ thật khô kỹ.
Lưu ý của thợ xưởng: Khi vẽ nét, tuyệt đối tránh tì tay trực tiếp lên mặt tấm vóc vì mồ hôi tay sẽ làm sơn vẽ bám không chắc. Tốt nhất là dùng một mảnh gỗ như thước bẹt đóng hơi cao ở hai đầu để làm điểm tì tay.
Khi kéo sơn, phải đặt ngòi bút thật đứng, đưa ngòi ngược từ dưới lên trên, đi từ chỗ nét mảnh đến chỗ nét đậm. Thí dụ, khi tỉa lá tre nhỏ, người thợ đặt ngòi khởi điểm từ đầu lá rồi đưa ngược bút đến cuống lá. Như vậy độ dày của nét sơn sẽ đọng đều từ đầu đến cuống, sau khi mài ra hình lá tre sẽ hiện rõ đầy đủ, không bị cụt ngọn.
Thể hiện nét vẽ nổi để thếp vàng:
Sơn cánh gián được pha loãng với ét-xăng và một ít dầu hỏa, nhào thấm vào một miếng bông con, có thể pha thêm ít bột son đỏ hoặc bột trắng ti-tan. Dùng bút lông mèo cỡ thật nhỏ chấm vào miếng bông tẩm sơn để kéo nét. Cách này giúp thợ vẽ được những nét rất nuột và dài tới 6 đến 7cm, thoáng như vẽ thuốc nước. Do ét-xăng bay hơi nhanh tạo cho nét sơn có chân rết trên nền phông, giúp cước nét trông rất hoạt và nuột.
Tô nét xong, đặt vào buồng ủ cho khô vừa độ rồi mới thếp vàng. Nói thì dễ nhưng canh độ khô của sơn đòi hỏi trải nghiệm rất nhiều:
- Thếp quá sớm (Sơn còn ướt nhiều): Nét thếp vàng bị tịt kém bóng, sơn có thể thấm qua cả mặt lá vàng tạo nên bề mặt sần sùi rất xấu.
- Ủ sơn quá khô: Vàng thếp vào không bắt đều, bị loang lổ, chỗ có chỗ đứt.
Bên cạnh đó, có thể dùng sơn sống (sơn giọi nhất) để vẽ nét thếp vàng bạc cho các mặt hàng sơn quang dầu. Lối này đòi hỏi người thợ phải dày công luyện tập tay bút đạt đến độ điêu luyện, phóng bút đặt nét nào ăn nét ấy, không tẩy xóa, không căn ke trước. Các đề tài truyền thống như “Long, Ly, Quy, Phượng”, “Tùng, Cúc, Trúc, Mai”, “Xuân, Hạ, Thu, Đông”, “Liên áp, Tùng Hạc, Trúc tước, Mai lộc” đều đã thuộc lòng trong trí nhớ của các nghệ nhân lão thành.
Bí quyết thếp vàng gọn nét: Khi vẽ nét để thếp vàng bạc trên nền sơn bóng, trước khi đặt bút vẽ, hãy rắc và xoa bột đất rất mịn lên mặt nền sơn. Mục đích là để khi đặt lá vàng lên thếp, vàng không bị bắt hơi mà dính lung tung. Vàng bạc chỉ bám gọn đúng vào các nét vẽ, khi dùng bút lông phẩy qua, phần vàng thừa sẽ rụng hết, nét vẽ gọn đẹp không bị lem nhem.
Thể hiện nét sẫm trên nền sáng (Nền bạc, nền nhũ):
Nếu dùng cách vẽ nổi bằng sơn thông thường, nét sơn sẫm sẽ rất mỏng và không mài được, còn nếu dùng sơn pha vẽ chìm để mài thì sơn đặc sánh không thể đi nét thoáng. Do đó, muốn có nét sẫm lưu loát trên nền sáng, người thợ phải sử dụng gôm a-ra-bích để đi nét, màu sẫm của nét chính là màu của nền vóc bên dưới hiện lên.
Quy trình thực hiện như sau:
- Pha ít bột trắng ti-tan với gôm a-ra-bích vừa đủ dính, dùng bút lông nhỏ tô nét theo họa tiết (tạo thành bức vẽ nét trắng trên nền sẫm).
- Chờ nét vẽ khô, quét trùm toàn bộ nền vóc bằng sơn cánh gián loãng vừa độ. Dùng gan bàn tay thấm bớt sơn cho thật kiệt và đều.
- Rắc bạc vụn thật nhỏ mịn cát, ngân nhủ hoặc nhũ muối lên, dùng ngón tay xoa cho bạc nhũ bắt đều rồi đem ủ khô.
- Hôm sau, đem tranh rửa vào chậu nước sạch. Chất gôm gặp nước sẽ bở tan và bong ra hết. Dùng ngón tay hoặc bông nõn cọ rửa nhẹ nhàng cho tan sạch gôm rồi dựng ráo nước. Nền vóc bên dưới màu đỏ hoặc đen sẽ lộ ra thành nét vẽ sẫm trên nền bạc trắng.
Trên cơ sở bức vẽ này, ta có thể tô thêm màu vào các chi tiết, cuối cùng phủ trùm một nước sơn cánh gián mỏng, ủ khô rồi đem mài qua nhẹ nhàng cho gãy bụi và đánh bóng. Khi mài bắt buộc phải dùng giấy ráp nước số 500 mài nhẹ tay, tuyệt đối không dùng đá mài vì dễ làm đứt, thủng nền.
2. Kỹ thuật tô mảng màu và phủ sơn bảo vệ
Tùy theo diện tích mảng to hay nhỏ mà thợ dùng thép sơn hoặc bút lông để tô mảng màu. Khi quét phải chú ý kéo thép thật đều, không để sơn chỗ dày chỗ mỏng hoặc hằn vệt thép, nếu không khi mài mảng màu sẽ bị lốm đốm loang lổ. Tuy nhiên, nếu muốn dùng bút pháp diễn tả chất sần sùi của gốc cây hay gân đá, ta lại có thể dùng thép sơn vẽ mạnh bạo, để sơn đọng dày mỏng theo ý, thậm chí để sơn nhăn lại nhằm đặc tả chất của hình vật.
Để thể hiện sáng tối trong cùng một mảng màu, người thợ thường áp dụng các cách sau:
- Cách 1: Pha hai đĩa son có sắc độ hoặc màu sắc khác nhau (đĩa pha nhiều bột son sẽ đỏ tươi hơn đĩa pha ít). Khi tô, khéo léo vờn cho hai màu hòa vào nhau, chuyển sắc mượt mà từ sẫm đến tươi.
- Cách 2: Dùng một đĩa màu tô đều khắp mảng. Sau đó dùng bút lông thỏ rắc và phẩy bạc vụn hoặc bột son đỏ vào những chỗ cần sáng, nhạt màu. Rắc nhiều bạc vụn ở phần cần sáng và thưa dần về phía sẫm. Muốn sắc độ tươi hơn nữa, lấy ngón tay vỗ mạnh lên chỗ rắc bạc cho sơn nổi lên rồi lại rắc thêm bạc vào cho đến khi sơn không thấm thêm được nữa thì thôi. (Bột bạc hạt nhỏ mịn sẽ cho ánh sáng cao hơn bột bạc hạt to cát).
- Cách 3: Sử dụng lối làm màu cách gián tiếp như thếp vàng bạc rồi phủ sơn cánh gián lên trên.
Sau khi mảng màu có rắc bột vàng bạc hoặc bột son hoàn thành, bắt buộc phải phủ một lớp mỏng sơn khác (sơn cánh gián nguyên chất, sơn cánh gián pha xanh đỏ, sơn đen, hoặc sơn đen pha ít sơn cánh gián) nhằm giữ chắc hạt màu, đồng thời che chở cho mảng đó không bị ảnh hưởng khi nước sơn sau quét đè lên. Tùy ý định sáng hay tối mà lớp sơn phủ này được làm mỏng hay dày, pha loãng hay để đặc, và thường dùng thép cứng day kỹ cho sơn tỏa đều.
Trường hợp muốn màu có rắc bạc nhòa tự nhiên, không tách biệt rõ với mảng màu bên cạnh, ta có thể phủ trùm cả nước sơn sau lên toàn bộ mà không cần phủ riêng. Khi mài họa tiết, sắc độ hai mảng đứng cạnh nhau sẽ hòa lẫn vào nhau.
3. Kỹ thuật thếp vàng, bạc, thiếc quỳ
Vàng quỳ, bạc quỳ và thiếc quỳ (bạc tân thời) là các kim loại được dát mỏng từ vàng 10 tuổi và bạc nguyên chất. Nghề dập quỳ này xuất xứ độc nhất từ làng Kiêu Kỵ, Gia Lâm, Hà Nội. Mỗi lá quỳ có hình vuông cạnh 4cm. Khi đập quỳ, các lá được xếp cách nhau bằng một tờ giấy bóng lĩnh đen dai bền (gọi là giấy lĩnh). Khi bán ra thị trường, người ta thu hồi giấy lĩnh và sang quỳ sang các vuông giấy bản mộc. Cứ 50 lá xếp thành một xếp (hoặc một buộc); 10 xếp phong thành một bì gọi là một quỳ (riêng vàng thường phong 5 xếp thành một bì gọi là nửa quỳ). Thông thường, một đồng cân vàng dát được 2,20 quỳ; 10,4 gam bạc dát được 5 quỳ (hoặc 1kg bạc dập được 480 quỳ). Vàng quỳ có hai loại là vàng đỏ và vàng xanh tùy theo màu sắc lá.
Vàng bạc quỳ phải bảo quản nơi khô ráo. Nếu để ẩm, lá chịu ẩm sẽ dính chặt vào giấy bản lót, khi gỡ dễ bị rách nát, thếp lên sơn bị hao và kém đẹp.
| Phương pháp thếp | Quy trình kỹ thuật thực hiện tại xưởng |
|---|---|
| Thếp vàng bạc để sau phủ nước sơn khác | Quét thật đều và mỏng một lớp sơn cánh gián lên vị trí định sẵn. Lấy giấy pơ-luýp phủ lên mặt sơn ướt, dùng ngón tay xoa mạnh thấm bớt sơn ra, làm lại 1-2 lần cho đến khi mặt giấy không còn vết sơn in lên. Tiến hành đặt úp từng lá quỳ phẳng phiu, kín mép lên mặt sơn dấp dính, bóc bỏ giấy lót. Dùng bút lông thỏ phẩy nhẹ; chỗ có sơn vàng bạc sẽ bám dính, chỗ không có sơn vàng bạc rách ra thì quét vun lại để làm bạc vụn (phải làm nơi kín gió). Không lau mạnh tay khi sơn còn ướt vì dễ gây vạch xước, xỉn mặt bóng. Hôm sau sơn khô kiệt mới lau kỹ lại. Trước khi phủ nước sơn cánh gián lên trên, phải dùng bông nõn ẩm nước lau sạch bụi dăm và các lá dính đúp để tránh bị phồng rộp về sau. |
| Thếp bạc vụn, thiếc vụn, nhũ và bột son | Sau khi thấm khô sơn kỹ, dùng bạc vụn hoặc thiếc vụn đã rây nhỏ hạt (thúc qua vải lụa mau mắt), lấy bút mềm phẩy đều lên mặt sơn. Dùng ngón tay xoa đi xoa lại trên lớp bạc cho bám đều. Nếu thấy sơn còn dấp dính thì cho thêm bạc/thiếc vụn xoa tiếp đến khi mặt nền bóng đều là được. Lưu ý: Sử dụng sơn cánh gián để thếp thì hạn chế pha loãng bằng dầu hỏa hay ét-xăng vì sơn loãng dầu bắt dính vàng bạc rất yếu, khi mài gặp nước dễ bị bong rộp. |
| Thếp bằng sơn sống | Dùng sơn giọi nhất quét mỏng rồi đem ủ vào buồng ẩm. Theo dõi bằng cách đặt nhẹ ngón tay lên mặt sơn phía cạnh góc, thấy sơn không bám ra tay mà chỉ còn dấp dính là đem ra dán vàng bạc quỳ. Nếu để sơn khô quá độ dính, vàng bạc bám không đều trông lem nhem. |
| Thếp bạc, thiếc phủ hoàn kim (Hàng đồ nét) | Thường dùng cho tượng thờ, hoành phi, khám kiệu, tráp quả… Sơn dùng dán là loại sơn chín pha dầu trẩu gọi là sơn cầm. Quét sơn cầm lên sản phẩm rồi đem ủ buồng ẩm. Thử độ khô bằng cách đặt nhẹ ngón tay thấy dấp dính không in dấu, hoặc hà hơi lên mặt sơn: nếu thấy mặt sơn bắt ít hơi rồi bay ngay là còn ướt; nếu hơi bắt vào có màu xanh biêng biếc là khô vừa độ, phải thếp bạc ngay để các lá bạc liền mép không rõ vết vuông; nếu hà hơi thấy bắt hơi ám trắng là sơn đã khô quá tầm, phải thao tác thật nhanh. Đặt bạc xong dùng bút lông mềm lau qua, hôm sau lau kỹ lại để tránh xước. Để khô 5-7 ngày, dùng sơn quang dầu (loại trong, sáng màu) quét phủ đều hai nước (mỗi nước đều ủ kỹ tránh bụi, không phải mài). Khi hong ra ánh sáng, mặt sơn bay nhạt dần tạo nên màu vàng huỳnh quang óng ánh rực rỡ. |
Thếp vàng bạc để trần (Không phủ sơn):
- Thếp lối quét dầu sơn: Sử dụng sơn cánh gián, sơn cầm hoặc hòa lẫn cả hai, pha thêm bột son cho có màu đỏ (vàng thếp ánh trên nền đỏ sẽ rực rỡ hơn nền đen, bạc trên nền đen dễ bị xám tái). Sơn pha cần sánh, không để vệt thép và không quét quá kiệt, lớp sơn cần hơi dày mình một chút để bụi nhỏ sót lại tự chìm xuống đáy, giúp mặt sơn nhẵn bóng không nổi gai. Sơn xong đem ủ ẩm, vài giờ sau thử thấy không dính tay mà chỉ còn dấp dính thì dán vàng bạc quỳ theo thứ tự ngay ngắn, tránh nhăn nhúm rách nát để mặt thếp bóng như mạ đúc. Do thếp để trần dễ bị mòn khi lau chùi, người ta nên quét phủ thêm một nước sơn quang dầu mỏng để bảo vệ nước vàng thếp khỏi sây sát.
- Thếp lối quét mỏng sơn (Diện tích phẳng nhỏ trong tranh): Dùng sơn cánh gián nguyên chất, nếu đặc có thể pha ít dầu hỏa (pha nhiều dầu sơn bị rạc, kém dính, dễ rộp bạc).a) Thếp lối thấm sơn: Tô gọn sơn vào mảng họa tiết, dùng giấy pơ-luýp đặt phủ lên thấm đi thấm lại nhiều lần cho sơn thật kiệt. Ủ vài giờ cho mặt sơn se rồi thếp vàng. Nếu thếp bạc để phủ cánh gián lên sau thì sau khi thấm kiệt sơn nên dán bạc ngay để bám bền chặt, chịu được nước khi mài than. Thếp vàng để trần thì cần thếp lúc sơn khô già để nước vàng bóng đẹp hơn.
b) Thếp lối toát mỏng: Trước khi thếp, tô gôm a-ra-bích bao quanh diện tích họa tiết một đường biên rộng 1-2cm. Sơn cánh gián pha vừa độ xát mỏng lên mảng vẽ, dùng gan bàn tay sạch đánh lên để lối hết sơn ra, chỉ còn lại hơi sơn (toát sơn). Toát đều xong thì dán ngay lá quỳ lên, dùng bút mềm lau đều rồi ủ khô kỹ. Hôm sau dùng nước lã rửa cho chất gôm a-ra-bích hòa tan và trôi đi, thao tác nhẹ tay không chà xát mạnh. (Tuyệt đối không dùng keo da trâu, nước cơm hay nước hồ bột thay gôm vì các chất này khó thôi tan, khó sạch).
Trường hợp không muốn lấy màu vàng bóng mạ mà chỉ cần nền ánh vàng dịu hoặc lấm tấm bụi, ta đem vo lá vàng qua rây lượt cho hạt bụi vàng bay xuống bám vào lớp sơn còn ướt, rồi dùng bút mềm phẩy cho bám chặt là xong.
Nhuộm phẩm lên mặt vàng bạc thếp:
Vàng bạc thếp xong đã khô sẽ được phủ một lớp sơn cánh gián (hoặc cánh gián pha ít sơn đen) tùy màu sắc cần thể hiện. Muốn có nhiều màu sắc, trước khi phủ lớp sơn cánh gián đó, thợ dùng phẩm nhuộm như phẩm cánh quế, mặt trời (đỏ), phẩm hồ thủy (xanh) hoặc phẩm tím nhuộm một nước thật mỏng lên mặt vàng bạc.
Cách pha: Hòa tan phẩm với nồng độ đậm đặc vào cồn 90°, sau đó pha vài giọt phẩm này với sơn cánh gián, nhào thật nhuyễn đậm màu. Khi nhuộm, dùng bút dàn đều sơn rồi lấy ngón tay xiết mỏng lên mặt vàng bạc. Ủ khô nước sơn nhuộm này rồi mới phủ tiếp lớp cánh gián mỏng lên. Khi sơn khô thật kỹ, đem mài bằng than với nước sao cho lớp sơn cánh gián phủ mòn mỏng dần đi mà không được thủng tới nước sơn nhuộm màu và mặt vàng bạc thếp. Sơn dùng pha phẩm là loại không có nhựa nên mau khô hơn sơn có nhựa.
4. Kỹ thuật cẩn vỏ trứng (Gắn vỏ trứng gà, trứng vịt)
Chuẩn bị vỏ trứng:
Vỏ trứng phải được rửa sạch đất cát và lòng trắng còn sót, bóc bỏ lớp màng trong, cọ sạch rồi để ráo nước (áp dụng cho lối gắn ngửa vỏ trứng). Nếu muốn gắn đặt úp vỏ trứng (mặt lõm dán vào sơn), ta bắt buộc phải cạo sạch cả hai lớp màng vỏ đi, nếu không màng vỏ sẽ làm vật cách ly khiến vỏ trứng không tiếp giáp được vào sơn và bị bong ra.
Nếu muốn gắn mảng nhỏ vụn: Cạo sạch hai lớp màng, rửa sạch, phơi khô rồi đập vụn theo ý muốn. Dùng vài cỡ rây mắt to nhỏ khác nhau để sàng lọc ra khoảng 4-5 cỡ hạt, chứa vào các ô ngăn có đánh số thứ tự để tiện dùng. Những hạt bụi quá nhỏ phải loại bỏ vì khi rắc vào sơn chúng sẽ bị sơn hút hết, không giữ được sắc trắng của vỏ trứng.
Kinh nghiệm nhà nghề: Dùng vỏ trứng gà, trứng vịt đã ấp nở con là thuận tiện nhất, đặt vào sơn ăn ngay và dính chặt nên thao tác rất nhanh gọn. Muốn vỏ trứng có thêm sắc hung vàng để tạo nhiều sắc độ, ta đem vỏ trứng đã rửa sạch rang vào cát nóng; tùy vào thời gian rang cháy nhiều hay ít mà ta thu được màu vàng nâu sẫm hay nâu nhạt.
Cách pha sơn gắn vỏ trứng:
Nếu dùng sơn đen hoặc sơn cánh gián nguyên chất thì rất khó điều khiển vì sơn lâu khô, mặt ẩm mặt khô làm vỏ trứng co lại, cong vênh và long trượt. Cách giải quyết là nhào thêm vào sơn đen một ít vôi đã tôi rồi (yêu cầu vôi phải sạch mượt, không lẫn cát hay lổn nhổn chỗ dẻo chỗ khô).
- Tỷ lệ chuẩn: 1 phần vôi cộng với 4 hoặc 5 phần sơn đen. Dùng bay xương hoặc dao trổ nhào quện cho thật mượt và dẻo.
- Thiếu vôi: Sơn loãng, lâu khô, vỏ trứng gắn vào bám không chắc, dễ di chuyển dịch lạc. Pha vừa độ sơn sẽ đặc quánh, vỏ trứng đặt xuống bám chịu ngay, dễ dàng dùng mũi dao trổ điều chỉnh các mảnh ghép sát khít biến mép với nhau.
- Thừa vôi: Sơn gắn bị khô vón cục, không sử dụng được, phải bỏ đi nhào lại đĩa khác.
Nếu muốn làm nền gắn vỏ trứng màu xanh hoặc đỏ thì không dùng vôi, mà dùng bột son đỏ (son tươi) hoặc bột trắng ti-tan cộng thêm bột xanh pha vào sơn cánh gián cho đặc sệt. Vỏ trứng dùng cho loại sơn này phải được giã nhỏ trước và bóc thật kỹ cả hai lớp màng bên trong.
Kỹ thuật gắn vỏ trứng thực tế:
Cái nghề cẩn trứng này có hai cách chơi tùy theo dụng ý nghệ thuật của bức tranh:
- Cách gắn có khắc lõm nền vóc: Muốn gắn mảng hình nào, đầu tiên dùng dao trổ khắc sâu xuống tấm vóc hình vẽ đó với độ sâu từ 0,5 đến 1mm (vỏ trứng gà mỏng thì khắc nông, vỏ trứng vịt dày hơn thì khắc sâu hơn). Khi đục nền phải bảo đảm bằng phẳng đồng đều, không gồ ghề. (Đục nông quá khi mài vỏ trứng sẽ mòn hết trơ lại nền vóc; đục sâu quá khi mài nền phẳng rồi mà vỏ trứng vẫn bị chìm sâu không hiện ra).Dùng mũi dao trổ, bay xương hoặc mo sừng miết sơn vôi gọn vào mảng đã đục. Bẻ vỏ trứng thành mảnh nhỏ, đặt ngửa mặt lõm lên trên, lấy ngón tay khẽ ấn nhẹ cho vỏ rạn nứt, dãn phẳng đều và dính chặt vào sơn vôi. Có thể dùng búa con gõ nhẹ cho vỏ vỡ nhỏ rạn đều. Nếu màng trứng còn sót co lại kéo mảnh vỏ chạy lệch, phải chấm đầu ngón tay vào nước lã xoa lên màng trứng cọ sạch đi. Dùng dao trổ dồn các mảnh kề sát kít mép nhau, gõ búa nhỏ lại lần nữa hoặc dùng lọ thủy tinh nhỏ lăn qua lăn lại cho phẳng đều.
Sau 3-4 ngày sơn khô hẳn, quét phủ trùm lên một lớp sơn chín (sơn đen, sơn cánh gián trơn, hoặc sơn cánh gián pha màu đỏ, ngà, xanh, vàng…). Nước sơn này sẽ lọt vào các kẽ hở giữa các mảnh vỏ giúp gắn chắc hơn và tạo màu cho vết rạn nứt. Ủ tiếp vài ngày cho khô hẳn rồi đem mài nước. Nếu thấy kẽ hở còn sâu quá, dùng ít vôi tôi nhào sơn chín miết kẹt cho đầy lại.
Nếu muốn gắn mảnh vỏ trứng vụn như hạt cườm, dùng mũi dao trổ chấm từng hạt xếp lên sơn vôi (như xếp mô-zai). Ta có thể xen kẽ hạt to nhỏ, đặt thưa mau để diễn tả sắc độ chuyển tiếp từ sáng đến sẫm, tạo họa tiết trắng tuyền trên nền ghi, hoặc nền đỏ xanh lấm tấm trắng. Nền vỏ trứng không nhất thiết phải mài lấy màu trắng rạn men sứ, mà có thể mài phẳng rồi phủ thêm lớp cánh gián mỏng lên; khi mài lớp cánh gián này, hoa văn rạn hiện lên sẽ có màu men rạn hung hung như màu nâu, màu đồi mồi rất đẹp.
- Cách gắn không cần khắc nền vóc: Áp dụng khi diện tích họa tiết vỏ trứng chiếm tỷ lệ lớn trong tác phẩm. Trong quá trình làm nền vóc sơn, đến khâu mài sơn đất bó và đã qua vài ba nước lót sơn sống, ta có thể tiến hành gắn luôn vỏ trứng (nước lót trước đó phải được mài cẩn thận). Khi gắn chỉ cần gắn kín đều vào các mảng họa tiết mẫu và có thể gắn rộng hơn biên một chút không cần quá chính xác. Đợi sơn khô, ta dùng dao gọt sửa lại họa tiết cho đúng hình, có thể can lại hình lên nền vỏ trứng để gọt cho chính xác. Các nước sơn thí sau này sẽ quét phủ trùm lên cả nền vóc lẫn nền vỏ trứng. Qua nhiều đợt mài và sơn thí bổ sung, ta sẽ có một bề mặt vóc phẳng đều gắn kết chặt với nền vỏ trứng. Lối này giúp thực hiện được những họa tiết tinh vi, đường nét mảnh dẻ, mềm mại bằng vỏ trứng.
5. Kỹ thuật cẩn vỏ trai, vỏ ốc, cật tre và rắc chất liệu
Gắn vỏ trai, xà cừ:
Sử dụng vỏ trai sông rửa sạch. Nếu dùng vỏ trai sống thì đập vỡ nhỏ ra từng mảnh. Nếu dùng vỏ trai nướng, ta hơ mảnh vỏ lên than hồng cho nóng rộp lên rồi lấy mũi dao trổ tẽ ra thành từng mảnh mỏng theo thớ cấu tạo, chọn những mảng óng ánh nhiều màu sắc.
Muốn gắn vào sơn, sau khi tô sơn theo màu định sẵn (xanh hoặc đỏ), ta dính từng mảnh vụn trai vào lớp sơn đó, để khô rồi quét phủ trùm lên một nước sơn nữa. Khi lớp sơn phủ khô kỹ, đem mài phẳng đều sao cho mảng gắn trai hơi cao hơn mặt sơn nền một chút, sau đó mới can và tô vẽ tiếp các chi tiết khác bằng màu sắc khác. Nếu sử dụng mảnh vỏ trai sống (loại dày), bắt buộc phải khắc xuống nền vóc một độ sâu bằng chiều dày mảnh trai. Đặt gắn xong phải dùng búa con gõ nhẹ cho mảnh trai rạn nứt nhỏ thêm để bám chắc vào sơn, không lo thời tiết thay đổi làm bong tróc. Mảnh càng nhỏ sức dính càng tốt.
Rắc vỏ trai vụn:
Vỏ trai nướng trên than hồng cho chín rộp lên “lách tách” thì để nguội, lấy tay bóp vỡ vụn nhỏ ra. Lưu ý không để quá lửa làm vỏ trai cháy đen thành than, mất hết sắc óng ánh. Trước khi dùng, đem giã nhỏ, rây lọc qua the hoặc rây lượt để phân chia ra hai loại hạt cỡ thưa và mau khác nhau.
Khi sử dụng, rắc hạt trai lên lớp sơn vẽ còn đang ướt. Về sắc độ, vỏ trai vụn rắc lên nền sơn đen sẽ tạo ra sắc óng ánh thuộc gam sáng hơn màu nền; ngược lại nếu rắc lên nền cánh gián đã phẩy bạc vụn thì sắc độ của vỏ trai lại sẫm hơn so với nền bạc.
Gắn cật tre, cật trúc:
Dùng trúc Cao Bằng đã sấy khô và hấp thuốc chống mọt, pha ống trúc ra từng đoạn, từng thanh. Phần cật tre, trúc được nạo sạch tinh và lạng mỏng thành các thanh dày chừng 1 đến 2mm, cắt sửa theo hình họa tiết.
Sơn dùng gắn là sơn sống (loại sơn nhì) pha trộn với mùn cưa khô mịn nhỏ (loại chuyên dùng gắn gỗ). Miết sơn này vào mảng hình quy định, lấy mũi dao nén mảnh trúc xuống nền cho dính sát. Sau đó, lót một miếng giấy mỏng và đặt một miếng kính dày nặng nén lên trên để cật trúc dính chặt, phẳng đều vào nền sơn. Sau vài ngày sơn khô, nhấc kính ra và gọt sửa các chỗ sơn thừa leo ra ngoài. Tiếp theo, quét sơn phủ nền đen hoặc đỏ tùy ý rồi mài đánh bóng. Vì cật tre dày nên người thợ cần khắc đục trước vào nền vóc một độ sâu bằng độ dày của thanh trúc. Gắn xong, nếu các cạnh khe hở giữa cật tre với nền phông còn sâu lõm, ta dùng sơn nhào đất phù sa kẹt cho đầy khít lại.
