Giới thiệu nghiên màu sơn mài và kỹ thuật pha chế truyền thống

Chính cái chất liệu sơn độc đáo và hấp dẫn về màu sắc ấy đã tạo sức hút mạnh mẽ, khiến các họa sĩ say mê tìm tòi, ngày đêm khai thác mọi khả năng biểu hiện của nó. Để rồi, từ chỗ là một món hàng thủ công mỹ nghệ bước ra, sơn mài đã đường hoàng tiến vào lĩnh vực hội họa trong nghệ thuật tạo hình của nước ta.

Bao đời nay, khi thưởng thức các tác phẩm, người ta thường bị mê hoặc bởi thứ màu sắc nguyên bản đầy trang trọng. Người trong nghề chúng tôi khi nhìn riêng về mặt kỹ thuật thể hiện, thường tạm chia hệ thống nghiên màu sơn mài ra làm hai lối chơi sắc chính: một loại màu thể hiện ra theo lối pha thẳng bột màu son với sơn mà thành, và một loại màu bắt buộc phải nhìn xuyên qua một lớp sơn phủ khác thì mới ra được màu sắc mong muốn.

1. Kỹ thuật thể hiện màu sắc theo lối trực tiếp

Nói một cách mộc mạc, màu thể hiện lối trực tiếp gồm những màu sắc lúc bạn pha ra thế nào thì khi mài đi nó sẽ cho ra đúng cái màu thế ấy, không biến dịch đi đâu được.

Cần phải nhấn mạnh rằng, các loại màu bột dùng để pha vào sơn mài khác hoàn toàn so với những loại màu bột thông thường hay pha với keo da trâu, gôm a-ra-bích hoặc dầu lanh (dầu gai). Muốn hòa hợp được với chất sơn mài, bột màu phải có tính chất riêng. Ví như bột trắng ti-tan khi đem trộn cùng với sơn cánh gián, nước sơn ấy sau khi khô và mài ra sẽ cho ta một màu trắng ngà dịu mắt.

Người trong nghề chúng tôi nằm lòng một nguyên tắc: tuyệt đối không dùng các loại màu bột gu-a-xơ (gouache) thông thường để pha với sơn cánh gián, bởi lẽ khi trộn vào, chúng sẽ bị biến sắc và hóa thành một màu đen xỉn hoàn toàn.

2. Kỹ thuật thể hiện màu sắc theo lối gián tiếp

Cái khéo, cái kỳ công của người thợ nằm ở lối gián tiếp này đây. Màu thể hiện lối gián tiếp gồm những loại màu sắc mà muốn đạt được, ta phải kỳ công thể hiện qua hai, ba giai đoạn mới xong. Đợt đầu, người thợ tiến hành pha màu theo lối trực tiếp trước, đợt sau mới phủ thêm nước sơn cánh gián hoặc quét một lớp sơn màu khác lên trên. Chờ cho lớp sơn phủ này khô, đem mài nước rồi đánh bóng hoàn chỉnh thì lúc này màu sắc mới chịu hiện ra đúng theo ý đồ ban đầu.

• Cách làm màu vàng (hoàn kim): Đợt một, chúng tôi quét một lớp sơn rồi thếp bạc lá lên vóc, đợi khô hẳn thì phủ một nước sơn cánh gián mỏng lên trên nền bạc đó. Kết quả mài ra sẽ được một màu hoàn kim quý phái. Người thợ muốn điều chỉnh độ sáng tối cho mảng màu này chỉ cần nương tay mài lớp sơn cánh gián phủ đó dày hay mỏng, mài nhiều hay ít là ra ngay sắc độ mong muốn.
• Cách lấy màu xanh cánh cam (màu ve): Đợt đầu phải tiến hành sơn rồi thếp vàng lá lên trước, sau đó mới quét một lớp sơn cánh gián có pha phẩm hồ thủy lên trên. Khi hoàn thiện, ánh vàng lá bên dưới nhìn xuyên qua lớp sơn cánh gián trong suốt nhuộm xanh sẽ tạo thành một màu ve óng ánh chất kim loại rất sâu.

Nói cho cùng, nét độc đáo trong sơn mài chính là kỹ thuật thể hiện màu sắc. Chính lối làm này mới tạo ra được các sắc độ sáng tối ẩn hiện, tạo cảm giác sâu màu, lung linh hấp dẫn mà các chất liệu khác khó lòng có được. Để nắm vững được kỹ thuật pha chế và thể hiện màu sắc này, người nghệ sĩ phải trải qua rất nhiều kinh nghiệm, qua bao lần sáng tạo thất bại mới rút ra được quy luật.

3. Tìm hiểu các chất liệu cốt lõi trong nghiên màu sơn mài

Qua những công đoạn chế biến đặc biệt và rất tỉ mỉ, người ta phân chia đá thần-sa và chu-sa (Sulfure de Mercure – Sun-fua thủy ngân) ra thành 4 loại bột màu đỏ với các sắc độ đậm nhạt khác nhau, thợ nghề gọi tên theo từng cung bậc từ tươi đến sẫm:

• Son trai (Lòng trai): Màu sắc tương tự như màu véc-ni-ông (vermillon), là sắc đỏ tươi tắn và sáng hơn cả.
• Son tươi (Đào ba): Là ba tươi, màu sắc tương tự màu đỏ ru-giơ-đờ-lin (Rouge de Lille).
• Son thắm (Đào thắm): Màu đỏ thắm sâu, tương tự như màu các-manh (Carmin).
• Son nhì: Tương tự như màu các-manh sẫm (Carmin foncé), là sắc đỏ sẫm nhất và có trọng lượng nặng nhất.

Cái đặc tính chung của các loại bột son này là chúng đều rất nặng. Khi ta pha vào bát sơn cánh gián, chỉ cần lơi tay để yên một lát là bột son đã tự động lắng dồn hết xuống đáy. Chính vì thế, khi quét sơn màu có pha bột son, người thợ phải luôn nhớ đảo sơn thật đều tay, có vậy nước sơn trên mặt vóc mới đồng màu.

Ngoài ra, ta còn dùng Ngân châu (được chế biến sẵn từ thần-sa và chu-sa); các loại kim loại quý như vàng quỳ, bạc quỳ, thiếc được dát mỏng tang (nghề truyền thống tại làng Kiêu Kỵ, Gia Lâm, Hà Nội); bột nhôm (ngân nhủ, nhũ muối) có ánh xám tái; cùng các nguyên liệu tự nhiên như vỏ trứng gà, trứng vịt, vỏ trai sông, trai bể, vỏ ốc, xà cừ và cật tre, cật trúc lạng mỏng.

Để nghiên màu thêm phong phú, người thợ còn đưa vào bột ngà (bột trắng ti-tan), bột xanh lam (Bleu de Prusse), sắc nâu (Oxyde đỏ của sắt), bột xanh ve, vàng đất, bột vàng cờ-rôm (jaune chrome), cùng các loại phẩm nhuộm như phẩm cánh quê (mặt trời), phẩm hồ thủy (vert anabachite), phẩm tím (crystal violite), và màu bột chuyên dụng như thái thanh thủy, thái thanh lục.

4. Bảng mẫu nghiên màu ứng dụng thực tế

Dưới đây là các mẫu nghiên màu tiêu biểu được đúc kết lại để người thợ tập pha trộn. Có tìm hiểu kỹ đặc điểm của từng màu và khả năng biểu hiện của nó, thì khi chấm phác thảo bằng bột màu mới tìm được những hòa sắc thích hợp, vừa ý.