Trong nghề làm sơn cổ truyền của cha ông ta, các bậc tiền bối đều dùng loại sơn quang dầu để sơn son thếp vàng những bức hoành phi câu đối, võng kiệu, hay đồ thờ tự trang nghiêm ở khắp các đình chùa. Ngay cả những món đồ mộc dùng sát sườn trong nhà như cái bàn, cái ghế, tráp quả, làn lẵng, mâm đũa hay đôi guốc dép cổ, thợ già chúng tôi cũng đều phủ một lớp sơn này lên trên để giữ độ bền bẩy.
Khác với sơn nhựa có thể mài đi mài lại, sơn quang dầu sinh ra không phải để làm các nước sơn lót bên trong, mà chỉ chuyên dùng để quang phủ lớp ngoài cùng. Cái ngặt nghèo của việc dùng sơn quang dầu là nó không thể mài đánh bóng được. Bởi thế, khi người thợ đặt cây chổi quét, nhà xưởng phải bảo đảm tuyệt đối kín gió, không một hạt bụi bặm. Món hàng trước khi đem sơn phải được phủi sạch sẽ, rà soát tỉ mỉ nhiều lượt cho thật hết bụi, sạn để nước sơn khi hoàn thiện được láng mịn, phẳng mượt hoàn hảo. Hôm nay, tôi xin trải lòng về kỹ nghệ cách nấu và pha dầu trẩu vào sơn chín (sơn quang dầu) sao cho đạt độ chuẩn chỉnh nhất.
Quy trình thực hiện cách nấu dầu trẩu chuẩn độ cao kim
Để bắt đầu, tôi đổ dầu trẩu vào một cái niêu đất hoặc chiếc xoong nhôm có sẵn trong xưởng. Tùy vào số lượng dầu cần đun nhiều hay ít mà anh em chọn kích cỡ niêu, xoong cho vừa vặn. Nhớ kỹ lời tôi dặn, mực dầu đổ vào bao giờ cũng chỉ được tới lưng niêu thôi. Làm như vậy để dành chỗ trống cho dầu khi sôi sẽ bồng lên, không bị trào ra bếp rồi bén vào ngọn lửa gây hỏa hoạn, rất nguy hiểm.
Đặt niêu dầu lên bếp than hồng, tôi giữ lửa thật nhỏ và đun chừng 15 phút. Lúc này dầu bắt đầu sôi, nhiệt càng cao bọt lại càng nổi bồng lên sát miệng niêu. Nếu thấy bọt bồng quá nhanh, anh em có thể rút bớt lửa đi cho dầu khỏi trào ra ngoài. Vài phút sau, lớp bọt sẽ tắt dần và dầu cứ lách tách sôi lăn tăn trong niêu.
Nói thì dễ nhưng khi cầm que tre thử độ dầu mới thấy cái tinh tường của người làm nghề. Tôi dùng một chiếc que tre vớt ra một chút dầu đang sôi, nhỏ vài giọt lên miếng sắt hoặc lên má con dao. Đợi chừng vài phút cho giọt dầu nguội hẳn, lấy ngón tay trỏ chấm vào giọt dầu đó, dùng hai đầu ngón tay cặp dính dầu lại rồi khẽ từ từ mở ra. Nếu dầu còn loãng, sợi dầu kéo ra sẽ bị đứt đoạn ngay lập tức.
Mươi phút sau, ta lại lặp lại thao tác thử dầu như vậy lần nữa. Nếu thấy chưa được, vẫn cứ kiên trì đun nhỏ lửa. Cứ mỗi khoảng thời gian mươi mười lăm phút, người thợ phải thử đi thử lại nhiều lần. Đến khi nào thấy sợi dầu cầm ở hai đầu ngón tay đã sánh hơn rất nhiều, có chất dai và dính. Khi ta lấy ngón tay trỏ chấm vào viên dầu trên má dao, ép chặt với ngón cái rồi khẽ mở hai ngón ra, kéo sợi dầu thành một sợi dài mảnh bằng chiếc kim khâu mà không đứt, thế là đạt. Người trong nghề chúng tôi gọi mức này là nấu dầu “cao một kim”.
Nếu món hàng đòi hỏi lớp dầu phải cô sánh đặc hơn, tôi sẽ cho đun tiếp, nhưng lúc này phải kém lửa hơn nữa và luôn tay thử dầu. Khi kéo sợi dầu dài tới 2 hoặc 3 kim mới đứt, ta gọi là nấu dầu cao hai hoặc ba kim. Tuy nhiên, thông thường anh em thợ nấu dầu cao một kim là vừa phải nhất, vừa dễ làm lại dễ sử dụng cho các món đồ mộc.
Kinh nghiệm xương máu tránh hiện tượng “phổi bò” khi nấu dầu
Việc nấu dầu trẩu đòi hỏi sự thận trọng cực kỳ cao, không thể lơ là dù chỉ một giây. Người thợ phải luôn luôn túc trực ở cạnh bếp, theo dõi sát sao quá trình diễn biến từ lúc dầu chớm sôi cho đến khi thử dầu xong. Chỉ cần sơ ý để dầu nấu quá lửa một chút, mẻ dầu sẽ lập tức đóng bánh đặc lại, xôm xốp hệt như cái bọt biển — trong nghề gọi hiện tượng này là “dầu bị phổi bò”.
If chẳng may xảy ra hiện tượng đó, ta phải trút ngay mẻ dầu sang một cái bát khác để dầu chóng nguội. Thậm chí, khi đã nấu dầu đạt độ cao kim rồi, anh em vẫn phải quạt liên tục và đặt bát dầu nóng vào một chậu nước lạnh để dầu chóng tản nhiệt ra. Đôi khi chúng ta nấu dầu được rất tốt rồi, nhưng lại lười biếng để nguyên dầu tại cái niêu đang đun, nhiệt lượng tích tụ trong dầu còn nhiều và âm ỉ nóng dai dẳng sẽ khiến dầu bị quá nhiệt mà tự sinh ra hiện tượng “phổi bò” tai hại.
Tỷ lệ và phương pháp pha dầu trẩu vào sơn chín
Sau khi mẻ dầu trẩu đã được nấu chuẩn và để nguội hoàn toàn, tôi mới đem pha chất dầu này vào phần sơn đã được đánh chín kỹ (có thể dùng sơn đen hoặc sơn cánh gián tùy theo nhu cầu).
Tỷ lệ pha chế chuẩn cốt sơn quang dầu:
- Công thức tính: Cứ có 1kg sơn chín, người thợ có thể pha thêm vào từ 0,4kg đến 0,5kg dầu trẩu.
Khi đổ dầu vào, ta lấy mỏ vầy quấy đều tay cho phần sơn với dầu hòa quyện hoàn toàn, nhuyễn mịn vào nhau. Bước cuối cùng, bắt buộc phải đem vắt lọc kỹ mẻ sơn qua một lớp bông vải để loại bỏ sạch sẽ hoàn toàn sạn cát hay các mảnh cặn, trả lại nước sơn quang dầu sạch tinh và mượt mà nhất trước khi đem đi quét phủ lên mặt hàng.
