Trong kỹ nghệ sơn son thếp vàng di sản đình chùa, cái đích cuối cùng của người thợ là làm sao cho lá vàng, lá bạc quỳ khi dán lên pho tượng, bức hoành phi phải óng ả, phẳng mượt tựa như mạ điện chứ không được trơ mép lá quỳ. Để làm được điều đó, cốt lõi nằm ở hai thứ nước sơn mật truyền: sơn cầm dùng để bắt dính vàng bạc và sơn phủ hoàn kim để giữ màu, bảo vệ nước thếp. Hôm nay, tôi xin trải lòng về kỹ thuật pha chế sơn cầm cùng cách luyện nước sơn phủ sao cho trong mặt, bóng lộng nhất.
Kỹ nghệ thếp và cách pha chế sơn cầm tan hết mép lá quỳ
Người trong nghề chúng tôi thường dùng sơn cầm khi muốn thếp vàng, bạc hoặc thiếc lên các món đồ phủ sơn quang dầu. Công đoạn bắt đầu khi pho tượng hay món đồ thờ đã qua khâu sơn thí xong xuôi. Ta quét một lớp sơn cầm lên nền vóc, đem ủ cho đến khi lớp sơn se lại, khô tới một độ nhất định thì đem ra bắt đầu dán từng lá vàng, lá bạc quỳ lên.
Tiếp đó, tôi dùng cây chổi thép lau — loại chổi có lông dài và rất mềm — để quét lau thật nhẹ nhàng, đều tay, giúp các lá vàng lá bạc dính phủ kín mít lên mặt sơn. Anh em nhớ lót một tờ giấy sạch ở ngay bên dưới món hàng trong lúc quét lau. Cái mẹo nhỏ này giúp ta gom lại toàn bộ các mảnh vàng bạc vụn thừa rụng ra ngoài, tránh lãng phí dăm vàng dăm bạc. Khi quét lau xong, món hàng được đưa trở lại buồng ủ, che chiếu ẩm để cốt sơn khô kỹ dứt điểm.
Nói thật, nếu chỉ lấy sơn cánh gián nhựa thông thông thường làm sơn cầm để thếp thì vàng bạc vẫn dính tốt. Thế nhưng cái nhược điểm chí mạng là nước thếp xong nhìn rất thô, hiện rõ mồn một từng đường nét mép của ô lá quỳ. Muốn cho mép lá quỳ hoàn toàn tan biến, tạo nên một bề mặt óng đều tăm tắp, người thợ bắt buộc phải pha chế sơn cầm theo bài bản riêng.
Công thức luyện sơn cầm truyền thống:
- Phối trộn cốt sơn: Ta dùng sơn giọi loại nhì (70°) pha với 1/2 hoặc 1/3 lượng sơn giọi ba (65°), quấy thật đều tay y như cách ngả sơn chín. Ví dụ cụ thể, anh em lấy cả hai loại sơn trên nhào chung vào nhau cho được tầm 0,5kg để đem đi đánh chín.
- Đun sơn sôi: Trước khi pha dầu trẩu vào, tôi trích ra khoảng 0,5kg hỗn hợp sơn trên cho vào một cái muôi nhôm. Đặt chiếc muôi này lên ngọn lửa, đun trực tiếp cho đến khi sơn trong muôi sôi hẳn lên thì bắc ra, để cho nguội bớt đi.
- Dung hòa: Trút toàn bộ muôi sơn đã nấu sôi đó vào lượng sơn còn lại, đổ dầu trẩu vào rồi dùng đũa tre đánh trộn thật mạnh cho sơn nhựa nhuyễn vào nhau thật đều. Cuối cùng, vắt lọc cẩn thận qua bông và vải sạch.
Khi ta cầm thếp cho các pho tượng chạm khắc tinh xảo, chất sơn rất dễ bị tụ đọng, chảy dồn lại ở những khe góc, nét đục cao thấp. Để giải quyết, người thợ phải pha chế sao cho sơn dầy mình mà không bị nhăn mặt bằng cách pha thêm một lượng dầu trẩu bằng 1/3 lượng sơn. Dầu trẩu dùng ở đây nên được nấu cao kim hơn hẳn khi pha vào các loại sơn quang thông thường khác.
Trường hợp anh em cần dùng sơn để vẽ các đường nét nhỏ rồi mới thếp vàng bạc, ta lấy sơn giọi đã nấu sôi để nguội đỡ pha thẳng vào sơn cầm. Còn nếu muốn kéo dài thời gian khô để thong thả thếp (có khi để lâu sau lúc vẽ hàng mươi tiếng đồng hồ mới thếp), ta có thể dặm thêm một tí chút dầu trẩu sống vào hỗn hợp.
Cách pha chế sơn phủ hoàn kim bảo vệ nước thếp vàng bạc
Các món đồ như hoành phi câu đối, tượng thờ sau khi thếp vàng, bạc hoặc thiếc xong xuôi, nếu không có lớp bảo vệ sẽ rất dễ bị sây sát, bay màu theo thời gian. Do đó, người làm nghề sẽ quét lên trên cùng một lớp sơn phủ đặc biệt. Lớp sơn này có một cái tài: bạc và thiếc sau khi thếp xong, hễ quét một vài lượt sơn phủ này lên là lập tức chuyển sang màu vàng kim rực rỡ, lộng lẫy vô cùng. Vì thế, chúng tôi gọi đây là nước sơn phủ hoàn kim.
Công thức 1: Luyện sơn phủ hoàn kim với mỡ ngỗng
Anh em chuẩn bị chính xác các nguyên liệu theo tỷ lệ cân đong dưới đây:
- Sơn giọi nhì 70°: 0,650kg
- Sơn mật dầu 85°: 0,350kg
- Rượu trắng 45°: 1/2 chén con
- Mỡ ngỗng: 1/3 chén con
Tôi trút toàn bộ hỗn hợp trên vào một chiếc bát chậu sạch, dùng sức đánh nhào liên tục, kỹ càng trong suốt bốn tiếng đồng hồ. Đánh xong, ta chiết thử một chút ra để nhận xét xem mặt sơn lên độ bóng hay bị tịt thế nào mà gia giảm điều chỉnh. Khi thấy màu sơn đã bóng đẹp vừa mắt, tôi pha thêm vào 0,5kg dầu trẩu đã nấu cao kim từ trước và để nguội (độ cô đạt từ 2 đến 3 kim). Tiếp tục đánh luyện cho sơn với dầu nhuyễn bện vào nhau, rồi vắt lọc lại thật sạch.
Nếu muốn tăng thêm sắc vàng hoặc ánh lên chút sắc đỏ cho nước sơn phủ hoàn kim, tôi thường đem ngâm trước vào chén rượu 45° một ít nghệ tươi đã giã vắt lấy nước cốt, hoặc một vài hột dành dành. Ta lấy chính thứ rượu nhuộm màu đó chế vào sơn trước khi bắt đầu công đoạn đánh luyện.
Công thức 2: Luyện sơn phủ bằng cách xổ sơn sành
Ngoài cách trên, người làm nghề còn một lối pha chế khác cũng cho ra nước sơn phủ hoàn kim rất đẹp mắt:
- Sơn cánh gián đã pha sẵn dầu trẩu: 0,5kg
- Sơn sống giọi nhì (65°): 1,500kg
Ta cho cả hai thứ sơn này vào một chiếc chậu sành lớn rồi tiến hành xổ liên tục trong vòng từ 4 đến 6 tiếng đồng hồ. Tiếng dùng trong xưởng “xổ” có nghĩa là ta quấy mạnh, đều tay liên tục giống như cách người ta đánh trứng vậy.
Trải qua thực hành nhiều lần, tự khắc đôi tay và đôi mắt của người thợ sẽ rút ra được kinh nghiệm xem nên tăng hay giảm lượng sơn sống, sơn chín cho thật hợp thời tiết. Cái đích cuối cùng và yêu cầu nghiêm ngặt của nước sơn phủ hoàn kim là khi hoàn thiện sơn phải đạt được độ trong mặt, vàng cái, bóng lộng và tự tỏa đều tăm tắp trên mặt vóc.
