Người ngoại đạo nhìn vào bức tranh sơn mài lộng lẫy thường chỉ trầm trồ trước những mảng màu huyền ảo, nhưng mấy ai biết cái gốc cốt lõi để luyện nên sắc màu ấy ngặt nghèo đến thế nào. Ngoài hai thứ cốt chính là sơn đen và sơn cánh gián tự nhiên, người thợ chúng tôi phải pha chế màu sắc bằng những họa phẩm rất đặc thù. Hôm nay, tôi xin lật mở tấm màn nhung chốn nhà xưởng để chỉ rõ cho anh em về từng thứ nguyên liệu dùng pha màu trong sơn mài cổ truyền, từ hạt bụi đá thiên nhiên cho đến những mảnh vỏ sò, vỏ trứng mộc mạc.
Sự khác biệt của bột son thần sa và các sắc độ đỏ cổ truyền
Cái hay của thớ sơn nhựa là nó cực kỳ kén màu. Các loại màu bột dùng pha vào sơn mài khác hẳn hoàn toàn những loại màu bột thông thường dùng để pha với keo da trâu, gôm a-ra-bích, hay thứ dầu lanh (dầu gai) của phương Tây. Nếu anh em lơ là mà lấy loại màu bột gu-a-xơ (gouache) đem trộn với sơn cánh gián, mẻ sơn sẽ lập tức bị biến sắc, hóa thành màu đen xỉn cả lũ.
Những thứ màu bột dùng thích hợp được với chất sơn mài chủ yếu gồm các loại bột đỏ riêng biệt — trong xưởng gọi là son. Loại bột màu này có được là nhờ quá trình chế biến vô cùng công phu từ chất thần-sa hoặc chu-sa tự nhiên (tức là sulfure de Mercure). Qua bàn tay xử lý tỉ mỉ, người ta phân chia thần-sa ra làm 4 loại bột màu đỏ với những sắc độ đậm nhạt khác nhau:
- Son trai: Hay còn được thợ già gọi là lòng trai, màu sắc tương tự như màu véc-ni-ông (vermillon).
- Son tươi: Còn gọi là đào ba (hay ba tươi), sắc màu tương tự như màu đỏ ru-giơ-đò-lin (Rouge de Lille).
- Son thắm: Tên gọi khác là đào thắm, mang sắc độ tương tự như màu các-manh (Carmin).
- Son nhì: Cho ra màu sắc tương tự như màu các-manh sẫm (Carmin foncé).
Nói về độ rực thì màu son trai là tươi hơn cả, còn son nhì lại mang sắc sẫm và có trọng lượng nặng nhất. Cái ngặt nghèo của các loại bột son này là chúng rất nặng. Khi pha vào sơn cánh gián, thợ chỉ cần ngơi tay một lát là bột son đã lắng dồn hết xuống lòng bát sơn. Do đó, người trong nghề chúng tôi nằm lòng quy tắc: khi quét sơn màu có pha son, tuyệt đối không được quên đảo sơn đều tay liên tục để giữ cho nước sơn đi trên mặt vóc được đồng màu, không bị loang lổ.
Kỹ nghệ sử dụng kim loại quý và các chất liệu tự nhiên
Bên cạnh các loại son mài từ thần-sa, nhà xưởng còn dùng một loại màu gọi là “Ngân châu”, vốn cũng được lấy từ gốc thần-sa và chu-sa ra nhưng đã được chế biến sẵn tiện lợi hơn. Đặc biệt hơn cả là việc sử dụng các kim loại quý như vàng, bạc, thiếc được dát thành những lá mỏng dính, gọi là vàng quỳ, bạc quỳ.
Người thợ có thể dùng nguyên cả lá quỳ để thếp lên mặt sơn ướt, hoặc đem vo thật nhỏ rồi rây qua nhiều lượt rây lụa, rây vải để tạo thành thứ bột mịn dùng rắc hoặc trộn trực tiếp vào cốt sơn. Cái nghề dát vàng bạc quỳ độc đáo này vốn là nghề cha truyền con nối lừng danh ở làng Kiêu Kỵ, huyện Gia Lâm, Hà Nội.
Để thay thế cho bạc thỏi đắt đỏ, bột nhôm (còn gọi là ngân nhũ, nhũ muối) cũng được đưa vào dùng với sơn tựa như bột bạc hay bột thiếc. Thế nhưng, ánh sáng của bạc nhôm hơi bị xám tái, nhìn kỹ không thể trắng trong và bắt mắt bằng bạc thật được. Để tạo nên những mảng miếng lồi lõm, rạn nứt tự nhiên, chúng tôi còn tận dụng cả vỏ trứng gà, trứng vịt, các loại vỏ trai sông, trai bể, vỏ ốc, xà cừ óng ánh, cho đến cả phần cật tre cật trúc được lạng mỏng dính như tờ giấy.
Các loại bột khoáng và phẩm nhuộm bổ trợ trong nhà xưởng
Đi sâu vào thế giới nguyên liệu dùng pha màu trong sơn mài, anh em sẽ thấy bảng chất liệu còn mở rộng ra nhiều thứ bột khoáng và phẩm màu phương Tây:
- Bột khoáng cơ bản: Bột ngà tức là bột trắng tì-tan (Blanc de titane), bột xanh lam (Bleu de Prusse), màu nâu (Oxyde rouge de fer hay Iron Oxide).
- Màu từ đá tự nhiên: Các loại màu lấy từ chất đá như bột xanh ve và vàng đất (chuyên dùng làm đá gò-ra-ni-tô), bột vàng cờ-rôm (jaune chrome).
- Phẩm nhuộm đặc thù: Các loại phẩm nhuộm như phẩm cánh quế (mặt trời), phẩm hồ thủy (vert anabachite) và phẩm tím (crystal violite).
Sau cùng, không thể không nhắc đến các loại màu bột chuyên dụng có đầy đủ các sắc xanh, đỏ, tím, vàng, ve như thái thanh thủy, thái thanh lục. Đây là những thứ màu bột được sản xuất để dùng riêng biệt vào việc pha chế màu sơn mài, giúp nước màu sau khi mài ra vừa có độ trong sâu, vừa giữ được độ đanh lì nguyên bản của chất nhựa sơn ta.
