Nhiều người thường nghĩ vẽ sơn mài cũng giống như vẽ sơn dầu hay màu nước, cứ ra chợ mua vài cây cọ là xong. Nghĩ thế là chưa hiểu hết cái nhọc nhằn, lỉnh kỉnh chốn nhà xưởng rồi. Chất nhựa sơn ta nó có cái đặc tính đậm đặc, đanh lì riêng biệt, nên hệ thống dụng cụ dùng vẽ tranh sơn mài cũng phải mang tính đặc thù cao, có những món thợ già chúng tôi phải tự chế bằng tay chứ chẳng nơi nào bán sẵn. Hôm nay, tôi xin liệt kê chi tiết từng món đồ nghề không thể thiếu trên bàn vẽ của một người thợ sơn mài truyền thống.
Hệ thống bút vẽ và thép bản chuyên dụng trong nhà xưởng
Để đi một nét mảnh như sợi tóc hay tô một mảng màu rộng lớn trên nền vóc, người thợ phải tùy cơ ứng biến mà chọn lựa các loại cây bút, cây thép khác nhau:
- Thép sơn: Loại này có đủ các cỡ to nhỏ khác nhau để người thợ tiện bề sử dụng. Từ những cây thép bản nhỏ chỉ chừng 2 đến 3mm chuyên dùng tỉa tót, cho đến những bản thép lớn rộng tới 5 đến 6cm dùng để tô những mảng màu lớn cho thật phẳng mịn.
- Bút lông mèo và lông sóc: Được sửa soạn với đủ các cỡ từ nhỏ, vừa cho đến to. Đặc tính của loại lông này là giữ được ngọn bút rất tốt, chuyên dùng để đi các đường nét uốn lượn, chi tiết trên mặt tranh.
- Bút lông thỏ: Loại cọ này có phần lông mềm mại đặc trưng, rất đắc lực khi người thợ cần thực hiện kỹ thuật phẩy bạc hoặc phẩy bột son lên nền sơn ướt.
- Bút lông cứng: Thường được làm từ sợi lông đuôi bò. Cây bút này có bộ lông rất khỏe, chuyên dùng để miết, vo tròn những lá bạc lớn thành thứ bạc vụn tơi xốp trước khi rải lên tranh.
Nói thì dễ vậy thôi, chứ khi bước vào khâu rắc vàng, rắc bạc hay sửa nét vẽ, chỉ cần một cái nhúc nhích tay không chuẩn là hỏng ngay cả mảng vóc. Cái tinh tường của người làm nghề nằm ở chỗ biết chọn đúng loại mắt rây và lưỡi dao phụ trợ dưới đây.
Các dụng cụ bổ trợ dùng rắc chất liệu và pha trộn màu sơn
Bên cạnh bút vẽ, bộ dụng cụ dùng vẽ tranh sơn mài còn bao gồm rất nhiều vật dụng mộc mạc phục vụ cho khâu xử lý chất liệu quỳ và bột khoáng:
- Đồ rây lượt: Gồm các loại rây lượt, the, vải phin hoặc tấm lưới đồng thưa. Đây là những món bắt buộc phải có để người thợ tiến hành rây và rắc phần vàng bạc vụn, hoặc rắc bột son lên bề mặt tranh cho thật đều đặn, không bị vón cục.
- Dao tro: Một con dao nhỏ chuyên dụng dùng để sửa sang, gọt tỉa lại các nét vẽ sơn sau khi quét, giúp hình khối trên vóc được sắc sảo, gọn gàng.
- Mo sừng và bay xương: Những mảnh mo sừng cỡ con hoặc chiếc bay nhỏ bằng xương dùng để nhào trộn các loại bột màu vào cốt sơn chín cho thật nhuyễn mịn, không làm xước lòng bát đựng.
- Vật dụng phụ trợ quanh xưởng: Ngoài ra, trên bàn làm việc của chúng tôi lúc nào cũng có sẵn vài miếng kính phẳng, đĩa sứ, chén bát dùng để pha và đựng sơn, những chiếc khăn lau tay, và không thể thiếu những tấm chiếu tải dùng để trùm ủ cho sơn gặp ẩm mà mau khô kỹ.
Nói chung, những món đồ kể trên là bộ khung cơ bản nhất từ đời cha ông truyền lại. Tuy nhiên, cái thú của bộ môn này là không có một giới hạn cứng nhắc nào cả. Trong suốt quá trình làm việc miệt mài, mỗi người họa sĩ, người thợ sẽ tự mày mò, sáng tạo ra thêm các loại dụng cụ cải tiến khác sao cho thích hợp nhất với kỹ thuật thể hiện và gu thẩm mỹ riêng của bản thân mình.
