Sự Tích Thần Chằm Lâm Đàm Và Tấm Lòng Vâng Lời Thầy Chu Văn An
Ngôi miếu gắn liền với một truyền thuyết nổi tiếng từng được ghi chép lại trong tập sách Lĩnh Nam chích quái dưới tên gọi “Thần Chằm Lâm Đàm”. Sự tích thuật lại rằng vào niên hiệu Đại Khánh, thời điểm danh sư Chu Văn An đang mở trường truyền thụ kiến trúc tri thức tại đây, có một người học trò tới xin thụ giáo nhưng tác phong, lời nói hoàn toàn khác biệt so với người thường. Thấy làm nghi vấn, thầy An âm thầm tìm hiểu xem gốc tích người học trò từ đâu đến. Một buổi sáng nọ, dậy từ sớm, nhà giáo trông ra xa thì phát hiện người trò của mình đang từ dưới lòng nước ngoi lên.
Vào thời gian ấy, thiên tai đại hạn hoành hành gay gắt, người dân khắp chốn làm lễ cầu mưa nhưng chẳng hề có hiệu nghiệm. Đau xót trước cảnh xóm làng lầm than, Chu Văn An đã ngỏ lời với người học trò thần nước ấy, mong muốn người này trổ tài làm mưa chống hạn để cứu giúp nhân dân qua khỏi nạn đói kém. Ban đầu, người học trò tìm cách thoái thác, tuy nhiên vì quá nể phục và kính trọng người thầy nên cuối cùng đã nhận lời giúp đỡ.
Trước khi thực hiện, trò bày tỏ với thầy An rằng hành động cãi lệnh thiên đình để làm theo ý thầy và hỗ trợ xóm làng chắc chắn sẽ khiến bản thân phải chịu hình phạt nặng nề. Quả đúng như vậy, chỉ một thời gian ngắn sau đó, mây đen ùn ùn kéo đến, rồi một trận mưa rào trút xuống làm toàn bộ cánh đồng ngập tràn nguồn nước. Thế nhưng, liền ngay sau đó là một tiếng sét đánh ngang trời. Đến sáng hôm sau, dân làng bàng hoàng phát hiện xác một con thuồng luồng trôi nổi trên mặt Đầm Mực.
Nhận ra đó chính là người học trò của mình đã trút hơi thở cuối cùng sau khi xả thân giúp thầy, Chu Văn An tiếc thương khôn xiết. Ông dặn dò dân làng đứng ra cử hành lễ an táng thật chu đáo, rồi xây dựng đền phụng thờ. Kể từ thời điểm đó, Miếu Gàn đã được triều đại các vua ban tặng sắc phong cho vị thần với tước hiệu Thượng đẳng thần Bảo Ninh Vương.
Giá Trị Tâm Linh, Kiến Trúc Và Bối Cảnh Cảnh Quan
Công trình tâm linh này phản ánh chân thực đời sống tín ngưỡng của cư dân nông nghiệp lúa nước. Người dân nơi đây tôn vinh một người anh hùng văn hóa đã quên thân vì cộng đồng, đồng thời khẳng định dấu ấn cùng tầm ảnh hưởng của danh nhân Chu Văn An trên vùng đất này.
Xét về phương diện nghệ thuật kiến trúc, tuy quy mô miếu không quá đồ sộ nhưng lại lưu giữ nhiều mảng điêu khắc tinh xảo, thể hiện năng lực sáng tạo nghệ thuật phong phú của cha ông ta ở giai đoạn thế kỷ 18 – 19. Ngoài ra, ngôi miếu còn bảo tồn được một tập hợp cổ vật đặc biệt giá trị như:
- Nhang án được chế tác từ thời Lê (thế kỷ 18).
- Hệ thống khám thờ, long ngai, bài vị, hoành phi, câu đối.
- Các bát hương có niên đại đầu thế kỷ 19, 20 với nét chạm trổ khá tinh tế.
Bên cạnh giá trị lịch sử, miếu Gàn còn sở hữu một không gian cảnh quan thơ mộng. Mái miếu cổ kính ẩn mình bên dưới những bóng cây cổ thụ xòe tán, phía trước mặt là hồ nước mênh mông, đáp ứng trọn vẹn nhu cầu sinh hoạt văn hóa tinh thần của nhân dân địa phương cùng du khách thập phương tới thưởng lãm.
Vào ngày 11/9/1993, Bộ Văn hóa – Thông tin đã chính thức đưa Miếu Gàn vào danh mục xếp hạng Di tích lịch sử kiến trúc, nghệ thuật cấp quốc gia.
