Đình Chử Xá tọa lạc tại địa phận thôn Chử Xá, xã Văn Đức, huyện Gia Lâm, Hà Nội. Trong lịch sử, công trình này cũng từng có thời gian được gọi với tên gọi là đền Chử Xá.
Các Vị Thần Được Phụng Thờ Và Truyền Thuyết Chử Đồng Tử
Đình Chử Xá là nơi phụng thờ Chử Đồng Tử cùng Tiên Dung công chúa, Hữu Phi Nhân, Càn Hải tứ vị đại vương và hai vị Đương Niên, Đương Canh. Trong đó, Tiên Dung công chúa chính là ái nữ của Vua Hùng với người thứ phi xuất thân làm nghề thợ cấy tại làng Đông Cảo; còn tứ vị đại vương thuộc thời kỳ nhà Tông (Trung Quốc).
Dựa theo các ghi chép truyền thuyết, Chử Đồng Tử vốn sinh ra trong một gia đình nghèo khó, hằng ngày phải mò tôm bắt cá ven sông kiếm sống, sau đó duyên số gặp gỡ Tiên Dung công chúa rồi nên duyên vợ chồng. Trong những chuyến đi buôn bán, Chử Đồng Tử may mắn học được phép thuật rồi trở về truyền dạy lại cho vợ. Hai vợ chồng quyết định từ bỏ hết vinh hoa phú quý để cùng nhau tầm đạo tiên. Về sau, nhân gian tôn vinh ông là một trong “Tứ bất tử” của tín ngưỡng Việt Nam (bên cạnh Thánh Tản Viên, Thánh Gióng và Bà Chúa Liễu).
Đặc Điểm Bố Cục Mặt Bằng Và Tòa Đại Bái
Đình được dựng trên một khoảng đất cao ráo, nằm ngay sát khu vực dân cư sinh sống của làng. Về bố cục không gian, mặt tiền có cấu trúc kiểu chữ “Nhị”, còn phần hậu mang kiểu chữ “Công”, bao gồm ba khu vực chính là nhà đại bái, tiền tế và hậu cung.
Tòa đại bái thiết kế quy mô 5 gian 2 dĩ (chái), xây dựng theo lối “tường hồi bít đốc tay ngai” cùng 2 trụ biểu lớn. Phía trên cùng của trụ biểu chế tác trái dành gồm hình ảnh 4 con hạc chụm đuôi vào nhau, đầu hướng về 4 góc. Phần đỉnh trụ chạm khắc hình hổ phù kết hợp họa tiết tứ quý đắp nổi nằm trong 4 ô lồng. Chạy dọc bờ nối mái vẫn giữ nét trang trí dải hoa chanh cổ truyền. Cả hai tòa đại bái và tiền tế đều sở hữu đặc điểm cấu tạo tương tự nhau.
Kỹ Thuật Dựng Vì Kèo Và Cột Trốn Độc Đáo
Đối với phần nóc, người xưa thi công theo kỹ thuật chồng rường gồm 3 con rường đắp chồng lên nhau để đỡ lấy câu đầu, dép và thượng lương. Tuy vậy, điểm khác biệt ở đây là các con rường được chế tạo cụt và phân chia làm 2 đoạn, chừa lại một khoảng khoảng trống ở giữa. Chính đặc điểm này khiến không ít người nhìn qua dễ bị nhầm tưởng là kết cấu giá chiêng. Kết cấu ở tòa đại bái sử dụng hệ thống kẻ truyền. Do nghệ nhân thời trước muốn giữ nguyên vẹn chiều cao cùng độ dốc của mái, đồng thời tạo nét “thoáng” cho không gian kiến trúc nên đã không bố trí thêm hàng cột quân.
Thay vì sử dụng cột quân, người ta đặt cột trốn ngay trên xà nách nhằm liên kết cột cái với cột hiên. Cột trốn đảm nhận vai trò kết nối trực tiếp chiếc kẻ kéo từ cột cái ra đến cột hiên.
Kiến Trúc Tòa Tiền Tế, Thiêu Hương Và Hậu Cung
Tòa tiền tế mang cấu tạo bình thường hơn, tức là không dùng cột trốn trên xà nách mà chiếc kẻ được đấu nối thẳng từ vị trí cột cái ra đến cột quân. Cụ thể bộ vì được thiết kế như sau:
- Nằm dưới cùng là hệ thống quá giang.
- Đặt trực tiếp trên quá giang là hai cột trốn cùng một số con rường cụt.
- Để liên kết hai cột trốn, phía phần ngọn đặt câu đầu tạo thành phần khung “giá chiêng”.
- Cầu đầu lần lượt đỡ lấy 2 con rường cụt và 3 con rường nguyên nhằm chống đỡ các hoành cùng thượng lương.
Đây được đánh giá là một dạng cấu tạo khá lạ mắt, có thể định danh là lối vì chồng rường kết hợp giá chiêng. Tòa thiêu hương có bộ vì kèo thi công theo kiểu chồng rường. Riêng ở khu vực hậu cung, người xưa sử dụng lối cuốn vòm để nâng đỡ phần mái.
Cổ Vật Quý Giá Và Mốc Xếp Hạng Di Tích
Đình Chử Xá hiện còn lưu giữ bộ sưu tập di sản vô cùng phong phú gồm 44 đạo sắc phong cùng 1 chân đèn cổ có từ thời nhà Mạc. Trong đó, đạo sắc phong có niên đại sớm nhất được ghi nhận là vào năm Dương Đức thứ 3 (1678).
Ghi nhận những giá trị độc đáo về mặt văn hóa và lịch sử, Bộ Văn hóa – Thông tin đã chính thức xếp hạng Đình Chử Xá là Di tích kiến trúc, nghệ thuật cấp quốc gia vào ngày 28/9/1990.
