Tọa lạc tại xã Thượng Cát, huyện Từ Liêm, thành phố Hà Nội, đình Đông Ba cùng ngôi chùa bên cạnh được xây dựng ở vị trí sát đê sông Hồng, cách trung tâm Thủ đô khoảng 20 km về hướng tây bắc.
Các vị phúc thần được thờ phụng tại đình
Ngôi đình này là nơi tôn nghiêm thờ cúng ba vị phúc thần gồm: Quách Lãng cùng hai người vợ là Đinh Bạch Nương và Đinh Tĩnh Nương, tất cả đều là các tướng lĩnh dưới quyền của Hai Bà Trưng. Theo thần tích gốc gác, hai họ Đinh và họ Quách vốn xuất thân từ động Hoa Lư thuộc vùng Châu Ái. Khi Trưng Nữ Vương phất cờ khởi nghĩa, Quách Lãng cùng Đinh Bạch Nương và Đinh Tĩnh Nương đã chuẩn bị hành lý tiến về cửa sông Hát để yết kiến Hai Bà, trên hành trình di chuyển có ghé qua trang Thượng Cát. Nhận thấy ba vị đều sở hữu tài năng và trí tuệ hơn người, Hai Bà Trưng đã giao phó nhiệm vụ chiêu mộ binh lính rồi cùng tham gia đánh chiếm thành Luy Lâu để bắt sống Tô Định. Sau khi thu hồi được giang sơn, Hai Bà ban sắc phong cho Quách Lãng cùng hai vị phu nhân về hưởng lộc tại làng Thượng Cát. Các vị tướng đã đem toàn bộ bổng lộc chia đều cho nhân dân, lấy tình nhân nghĩa để gắn kết cộng đồng, chung tay xây dựng phong tục tập quán tốt đẹp nhằm mang lại sự thịnh vượng cho xóm làng. Đến thời điểm hai người vợ qua đời, tướng quân Quách Lãng cũng anh dũng hy sinh trong cuộc chiến đối đầu với quân Mã Viện, nhân dân bèn lập đền thờ phụng và sau đó được triều đình sắc phong làm thành hoàng làng Thượng Cát.
Đặc điểm kiến trúc và các mảng chạm khắc
Về mặt tổng thể, đình Đông Ba là một quần thể kiến trúc bao gồm các hạng mục: cổng vào, tả hữu mạc, phương đình, đại bái và hậu cung. Dù thời điểm khởi dựng ban đầu chưa được xác định rõ ràng, di tích này được ghi nhận đã trải qua hai đợt trùng tu quy mô lớn vào thời vua Tự Đức năm 1871 và thời vua Thành Thái năm 1902. Diện mạo kiến trúc hiện hữu chính là kết quả của hai đợt tu tạo này.
Về kiến trúc và nghệ thuật điêu khắc, ngôi đình vẫn giữ gìn hệ thống kết cấu khung gỗ cổ truyền cùng những mảng chạm trổ đề tài tứ linh trên các cốn mê và hoa lá cách điệu vô cùng sinh động. Ngoài ra, đình còn lưu giữ một cỗ kiệu bát công cùng hệ thống đồ tế khí phong phú, hầu hết đều có niên đại từ cuối thế kỷ 19 sang đầu thế kỷ 20.
Quyết định xếp hạng di tích quốc gia
Nhờ những giá trị đặc sắc về lịch sử và nghệ thuật, cụm di tích đình và chùa Đông Ba đã chính thức được Bộ Văn hoá – Thông tin xếp hạng là di tích kiến trúc nghệ thuật vào ngày 22/04/1992.
