Lễ Trưởng Thành Mpuh Của Người Êđê: Nghi Thức Mừng Lớn Khôn 

 

Trong nếp sống văn hóa truyền thống của đồng bào Êđê, hệ thống lễ hội được chia thành nhiều quy mô khác nhau: từ các sự kiện liên quan đến đời sống chung của toàn thể cộng đồng buôn làng, các nghi thức của phạm vi gia đình cho đến những cột mốc dành riêng cho từng cá nhân. Giữa hàng loạt các nghi lễ ấy, lễ mừng tuổi lớn khôn (hay còn gọi là lễ Mpuh) giữ một vị trí vô cùng đặc sắc. Nghi thức này được xem như một vệt vang bóng còn sót lại từ tục lệ công nhận sự trưởng thành của các thanh niên trong các bộ tộc thời cổ xưa.

Sự kiện trọng đại này được tiến hành khi người con trai Êđê đã đạt đến độ chín muồi về thể chất và kỹ năng sinh tồn. Đó là lúc chàng trai biết tự tay sử dụng chiếc rìu để đẵn gỗ, hạ những cây rừng to lớn, biết dùng rựa sắc bén để phát rẫy canh tác trồng lúa, tra ngô. Không dừng lại ở đó, người con trai phải thành thục kỹ năng cầm khiên, múa kiếm, biết dương nỏ bắn gục các loài thú hoang dã từ đại ngàn tràn về phá hoại nương rẫy, và đạt đến trình độ cao hơn là biết phóng lao đâm chết cả những loài thú dữ như hổ hay heo rừng…

Luật Tục Bộ Tộc Và Hình Ảnh Người Anh Hùng Trong Sử Thi Đam San

Thuở xưa, luật tục của người Êđê quy định rất nghiêm ngặt rằng, hễ nhận được lời kêu gọi từ vị Mtao (tù trưởng), lập tức toàn bộ trai tráng trong làng đều phải lên đường ra trận đánh giặc, truy đuổi kẻ cướp nhằm bảo vệ Plây, gìn giữ bến nước thiêng liêng mà ông bà, cha mẹ đã dày công gầy dựng. Các bậc cao niên thường kể lại rằng, vào thời kỳ người anh hùng Đam San làm tù trưởng, buôn làng của chàng sở hữu quy mô to lớn nhất trong vùng, lượng trâu bò nhiều đến mức đếm không xuể.

Bên trong ngôi nhà của tù trưởng Đam San chứa đựng rất nhiều ché túc, ché tang quý giá cùng với những dàn chiêng cổ mà mỗi khi ngân lên, âm thanh hùng tráng đều bay xa khắp bầu trời. Các vị thần Trời, thần Núi, thần Sông khi lắng nghe tiếng chiêng ấy đều đồng lòng đồng sức giúp đỡ cho người anh hùng, trợ lực cho chàng thu phục cả vùng núi rừng về một mối, mang lại cuộc sống yên ổn làm ăn cho người Êđê trên khắp phum rẫy.

Muốn được công nhận là một tráng đinh dưới trướng của thủ lĩnh Đam San, các chàng trai bắt buộc phải săn bắt được con heo rừng hoặc bò rừng mang về mổ thịt để thiết đãi toàn bộ buôn làng. Hành động này giống như một hình thức trình báo, chứng minh tài năng thực tế của bản thân trước mặt cộng đồng. Chiếc ché rượu cần thơm ngon, đậm đà nhất sẽ được người dân mở ra để tiếp đãi người chiến thắng. Kể từ thời điểm ấy, chàng trai mới chính thức được già làng công nhận danh hiệu “Chàng trai Êđê”.

Chàng sẽ được cộng đồng trao cho khiên, kiếm và được ban tổ chức làm lễ cúng tế trời đất để sẵn sàng đi lập chiến công ở khắp các vùng núi xa rừng gần. Người con trai Êđê kể từ buổi lớn khôn sẽ gánh vác trên vai trách nhiệm đóng góp công sức của mình để làm cho buôn rẫy ngày một giàu mạnh, phát triển lên mãi. Các thế hệ người già Êđê thời nào cũng luôn nhắc nhở con cháu phải ghi nhớ sâu sắc cội nguồn dòng tộc của mình.

Nghi Thức Tẩy Trần Tại Bến Nước Tinh Khôi Vào Buổi Sớm Mai

Ngay từ lúc trời còn tinh mơ, chàng trai được thụ lễ đã thức dậy sớm. Chàng cẩn thận khoác lên mình bộ áo cổ truyền mới nhất, đóng chiếc khố có hoa văn đẹp nhất và quấn chiếc khăn mềm mại nhất lên đầu. Thêm vào đó, bàn chân chàng đi đôi dép bằng da trâu – loại vật dụng mà ông bà thuở xưa thường sử dụng mỗi khi đi rừng sâu, và trên vai đeo chiếc bầu chứa nước.

Những tia nắng mặt trời đầu tiên của buổi sáng chiếu xuyên qua vòm lá rậm rạp, rọi thẳng vào ô cửa sổ đặt ở phía đông của ngôi nhà dài. Lúc này, các bếp lửa trong toàn buôn làng cũng đồng loạt đỏ lửa. Ngọn lửa do con người thắp lên hòa cùng ngọn lửa của trời đất giữ vai trò nuôi sống, sưởi ấm con người, đồng thời xua đuổi các thế lực ma quỷ và quét sạch mọi điều xấu gở, rủi ro ra khỏi đời sống của buôn rẫy. Với tư thế tay phải cầm thanh kiếm sắc, tay trái đỡ chiếc khiên chắc chắn, chàng trai Êđê vững bước tiến ra khu vực bến nước để thực hiện nghi thức tắm gội nhằm tẩy rửa, xóa bỏ mọi lỗi lầm trong quá khứ.

Bến nước vào buổi sáng hôm ấy được dân làng dành riêng cho người sắp bước vào làm lễ Mpuh. Đây là một hành động mang tính biểu tượng cao: chàng trai tiến đến vị trí máng nước, tháo chiếc khăn quấn đầu rồi thực hiện việc gội đầu, rửa mặt dưới sự chứng giám thiêng liêng của trời, đất, vị thần bến nước cùng với sự hiện diện đông đủ của bà con trong buôn. Tiếp đó, chàng hứng đầy một bầu nước tinh khôi đang chảy ra từ sâu trong lòng đất mang về nhà để làm vật phẩm cúng thần, cầu xin sức khỏe cho tất cả mọi người. Đối với cư dân nơi đây, đất và nước, lửa và ánh sáng, cùng với hạt lúa hạt ngô trên rẫy chính là nguồn sống bất tận của cả cộng đồng.

Chuẩn Bị Vật Phẩm Tế Thần Và Cuộc Đối Thoại Giữa Mẹ Và Con

Sau khi việc mổ heo được hoàn tất, phần đầu heo được người ta giữ lại để làm lễ vật cúng tế chính; một thăn thịt dài lóc ra từ vị trí gáy kéo dài đến tận đuôi được đem cuốn thành một vòng xung quanh cột Piê – nơi dùng để buộc chiếc ché rượu cúng thần. Người điều hành buổi lễ tiến hành cắm hai chiếc cần vào trong ché rượu và quay vòi về hướng đông: một chiếc cần dành riêng cho thần linh, chiếc còn lại dành cho nhân vật chính của buổi lễ.

Chàng trai bước từng bước lại gần khu vực cầu thang nhà dài, nơi có hai cây chuối tươi đã được người dân trồng sẵn từ trước. Chàng vung mạnh thanh kiếm trong tay, chém một nhát làm đứt lìa cây chuối nằm bên phải, rồi tiếp tục vung nhát thứ hai chặt đứt cây chuối phía bên trái. Sau khi hoàn thành việc thử vũ khí, chàng mới từ từ bước lên các bậc của cầu thang.

Người mẹ Êđê trong trang phục váy áo (yêng) mới tinh, với vẻ mặt trang nghiêm và hiền từ đã đứng đợi sẵn ở đầu sàn ngay bên cạnh cầu thang để đón đứa con trai trở về. Bà cất giọng hỏi hỏi con:

– Chào con trai của mẹ, con từ đâu trở về đấy? Có phải con vừa đi đánh giặc ở phía đông, múa khiên ở phía tây và giành chiến thắng trở về hay không?

Chàng trai cung kính, lễ độ đáp lời:

– Con chào mẹ, con xin chào người mẹ của đất rừng Êđê quý giá. Đúng như những lời mẹ nói, con đã thử nghiệm lưỡi kiếm của mình, kết quả cây lớn đã phải ngã, cây nhỏ đã phải đổ. Con đã thực hiện múa khiên từ phía tây, múa kiếm từ phía đông… Giờ đây con quay về để đem vinh quang về dâng tặng cho mẹ.

Toàn thể người dân trong buôn làng đứng xung quanh đều nghe rõ mồn một cuộc đối thoại đầy tính sử thi này giữa người mẹ và người con trai. Sau đó, người mẹ đứng lui ra một phía bên cạnh. Chàng trai bước chân vào bên trong ngôi nhà, tiến hành dựa thanh kiếm vào vách tường hướng đông, rồi ra ngồi ở vị trí đối diện với thầy cúng. Hệ thống bảy chiếc ché rượu cần được người dân buộc chặt vào bảy chiếc cột gỗ thành một hàng dọc thẳng tắp ở ngay giữa ngôi nhà dài. Thầy cúng ngồi trang trọng trước chiếc ché rượu đầu tiên, mặt hướng về phía đông, đồng thời đặt ngón trỏ của bàn tay phải lên trên miệng ché.

Lời Khấn Nguyện Của Thầy Cúng Và Trò Chơi Té Nước Đón Điềm Lành

Tiếng trống, tiếng chiêng đồng loạt nổi lên từng hồi dồn dập, hối hả để mở màn cho buổi lễ Mpuh. Người dân trong buôn kéo đến tham dự mỗi lúc một đông đúc hơn. Giọng của thầy cúng bắt đầu vang lên đều đều, người tham gia phải ngồi sát ngay bên cạnh mới có thể nghe rõ ràng, bởi một phần âm thanh đã bị nhạc chiêng hùng tráng át đi:

Hỡi các vị thần linh,
Tôi kêu gọi vị thần hướng đông, thần hướng tây, thần hộ mệnh cùng vị thần nuôi dưỡng!
Người này vào sáng hôm qua, ngày hôm kia ở ngoài chòi rẫy đã được yên ổn, khi về đến nhà được lành lặn, biết cách làm ra hạt lúa, hạt bắp, nay đã thực sự lớn khôn. Trồng cây chuối, chuối ra sai quả; trồng cây mía, mía cho vị ngọt.
Người này, xin nhờ các vị thần ra tay giúp đỡ cho: bền bỉ như gang, dẻo dai như đồng và cứng cáp như sắt thép. Có được sức lực mới, hơi thở mới, để con người luôn luôn được khỏe mạnh, bình yên.
Heo thiến cùng hệ thống bảy ché rượu cần đã được dân làng bày biện sẵn sàng để cúng thần. Phần thịt heo cũng đã được chia nhỏ cho tất cả các bếp lửa trong buôn. Rượu nồng hay nhạt thì xin các vị hãy cùng nhau thưởng thức.
Cầu mong cho tất cả mọi người đều gặp được nhiều điều may mắn, tốt lành. Hỡi các vị thần!

Thầy cúng đứng dậy, trang trọng trao chiếc khiên và thanh kiếm vào tay chàng trai, ở bên ngoài tiếng chiêng trống tiếp tục rền vang nhằm ca ngợi niềm hạnh phúc của toàn buôn làng. Nghi thức tế lễ lần thứ nhất như vậy là đã hoàn thành.

Chàng trai bước ra khoảng sân để múa khiên, múa kiếm vui chơi. Các cô gái trẻ tuổi trong làng tiến hành té nước về phía chàng, trong khi chàng trai khéo léo giơ chiếc khiên lên để che đỡ phần mặt và phần ngực. Bà con đứng ở vòng ngoài tập trung xem cuộc đua tài, đua vui và không ngớt lời khen ngợi lẫn nhau. Trò chơi té nước là một hoạt động vui khỏe truyền thống của thanh niên nam nữ Êđê, phản ánh hình ảnh lễ cầu nước của các cư dân nông nghiệp vùng Đông Nam Á. Mỗi lần chàng trai né tránh thành công cú té nước, một cô gái sẽ mang đến tặng chàng một bát thịt nhỏ như một hình thức tiếp sức, khen ngợi và chúc mừng. Ngược lại, nếu phần mặt hay ngực bị nước té ướt sũng thì điều đó vẫn được mọi người xem là một điềm báo may mắn.

Trong không gian ngôi nhà dài, ông Pô kai piê (người được giao nhiệm vụ mời rượu) đi đến mời lần lượt từng người tới ngồi bên ché rượu và thực hiện động tác vít đầu cần để thưởng thức. Theo luật tục, phụ nữ bao giờ cũng được ưu tiên mời uống trước, nam giới sẽ uống sau; những người có mối quan hệ họ hàng gần được uống trước, người ở xa uống sau. Cuộc vui diễn ra vô cùng thoải mái nhưng mọi tục lệ, nề nếp truyền thống vẫn được người dân tuân thủ và giữ gìn một cách nghiêm túc. Khi trời về chiều, sau khi đã ăn uống no say, mỗi người tự do lựa chọn cho mình một chỗ nghỉ ngơi tạm thời để chờ đợi cuộc lễ thứ hai vào ban đêm.

Nghi Lễ Đêm Muộn: Ánh Lửa Nhựa Cây Trai Và Giọng Kể Khan Sử Thi

Nghi lễ lần thứ hai được bắt đầu vào khoảng 10 giờ đêm, khởi đầu bằng việc người dân châm lửa đốt sáng bảy ngọn đuốc được làm từ nhựa của cây trai. Ánh lửa bùng cháy rực rỡ có sức mạnh đẩy lùi bóng tối màn đêm – nơi mà theo thế giới quan của người Êđê là chốn trú ngụ của ma quỷ, đồng thời mang lại niềm vui cùng nguồn sức mạnh cho mọi người. Ông Pô chất đing (người giữ vai trò điều khiển buổi lễ) tiến hành trao chiếc khiên và thanh kiếm cho chàng trai rồi dẫn anh ta đến ngồi ở vị trí đối diện với thầy cúng. Chàng trai ngồi trong tư thế của một chiến sĩ sẵn sàng lên đường xuất kích: vai mang bầu nước, chân đi đôi dép làm bằng da trâu. Ánh sáng phát ra từ bảy ngọn đuốc soi rọi lên nét mặt cương nghị của người chấp lễ đang ngồi bất động tựa như một pho tượng đá.

Hệ thống chiêng trống vẫn liên tục nổi lên từng hồi dồn dập. Toàn bộ không gian ngập tràn âm thanh hào hùng kết hợp với ánh sáng lung linh từ bảy ngọn đuốc nhựa cây rừng đang cháy, tạo nên một sự thúc giục, gợi mở trong tâm trí của mỗi người về ý thức vươn tới một lối sống cao đẹp, xứng đáng với danh tiếng là những đứa con cháu của vị tù trưởng Đam San. Và trong đêm định mệnh này, chàng trai trưởng thành có nghĩa vụ phải thức trắng đêm cùng với buôn làng.

Người thầy cúng cầm lấy hai đầu của chiếc khăn màu đỏ, thực hiện bảy bước đi ngắn, cứ mỗi bước đi ông lại hô vang lên một tiếng định hướng. Khi đến trước mặt người chịu lễ, ông đưa tay quàng chiếc khăn đỏ vào cổ chàng trai rồi dẫn anh ta đi trình diện Yang (thần linh) đi kèm lời khấn: “Chàng trai này hoàn toàn xứng đáng là đứa con cháu của người Êđê”.

Người dân tiến hành cắt dải thịt heo vốn được buộc vòng quanh cột cúng Piê đem xắt thành từng miếng nhỏ, gói thành từng nhúm gọn gàng trong lá chuối xanh để chia đều cho tất cả mọi người trong buôn cùng hưởng lộc. Riêng một ché rượu cần còn đầy nguyên vẹn được ban tổ chức giữ lại để phục vụ cho cuộc vui tiếp theo. Một bậc cao niên có uy tín được làng mời tới bên chiếc ché rượu này. Cụ đưa tay vít chiếc cần, chậm rãi thưởng thức ngụm rượu đầu tiên. Ánh đuốc bập bùng soi sáng khuôn mặt xương xương đầy nét trải nghiệm của người già, với chiếc tẩu nhồi đầy thuốc lá đang bốc khói nghi ngút giữa đôi môi đang mím chặt. Sau khi hút thêm một hơi rượu cần thứ hai, cụ già bắt đầu cất giọng kể Khan (thể loại trường ca của người Êđê).

Tiếng kể của cụ vang lên một cách ấm áp, trầm hùng. Mọi câu chuyện trao đổi riêng tư, những tiếng xôn xao của các nhóm người đang nói chuyện bỗng nhiên dừng lại hẳn. Người dân chăm chú lắng nghe từng lời kể giống như đang thưởng thức từng ngụm rượu nồng nàn lấy ra từ chiếc ché quý. Cứ như thế, bằng một giọng kể khi trầm khi bổng, cụ già đã đưa tâm trí của tất cả mọi người trở về để sống lại trong bầu không khí lịch sử xa xưa đầy say đắm và tự hào, với biết bao chiến công hiển hách, rực rỡ của các bậc tiền nhân…

Tiếng gà rừng bên trong buôn làng đã cất tiếng gáy sang canh từ lâu, song lời kể Khan vẫn tiếp tục vang lên liên tục, không có dấu hiệu dứt. Lúc này, hầu như ai nấy cũng đã ngà ngà say trong men rượu. Riêng đối với chàng trai Êđê được thụ lễ ngày hôm nay, anh như được truyền thêm một nguồn sức mạnh mới – nguồn sức mạnh tổng hòa của bao thế hệ người Êđê đi trước đã được chắt lọc, kết tinh lại trong từng lời ca, trong các truyện tích và trong cả hệ thống ngôn ngữ đầy ắp các câu tục ngữ, ca dao truyền đời:

Có măng mới có cây le
Có tắc kè vì có cây
Có hàng trăm hàng ngàn con người
Vì có cha có mẹ…

Ở phía đằng đông, bầu trời bắt đầu rạng sáng. Trong phút chốc, những tia nắng vàng rực rỡ đầu ngày xuyên thủng qua lớp khói đá mang màu sữa, chiếu thẳng lên không trung bao la, báo hiệu một ngày mới chính thức bắt đầu. Như vậy, chàng trai Êđê trong lễ Mpuh đã trải qua một vòng thời gian tuần hoàn liên tục từ ngày bước qua đêm, rồi lại từ đêm nối tiếp sang ngày, gắn bó mật thiết với cộng đồng của mình ở cả khía cạnh hiện tại lẫn quá khứ. Trong ngày lễ công nhận đến tuổi lớn khôn này, người thầy cúng đã cầu mong cho chàng trai nhận được trọn vẹn sự truyền nối sức mạnh truyền thống từ bộ tộc của mình.