Lễ Đền Ơn Đáp Nghĩa Cha Mẹ Của Người Raglai

Một trong những nét đẹp truyền thống vô cùng quý báu trong đời sống tinh thần của nhiều dân tộc trên dải đất Việt Nam chính là lòng tôn kính, yêu thương cùng sự biết ơn sâu sắc đối với đấng sinh thành. Kho tàng văn học dân gian đã đúc kết hàng chục câu tục ngữ, ca dao ngọt ngào về công lao biển trời của cha mẹ, cũng như bổn phận hiếu thảo của con cái. Việc ăn ở có hiếu, chăm sóc cha mẹ khi tuổi già sức yếu từ lâu đã trở thành một đạo lý cốt lõi trong đạo làm người. Những dịp lễ mừng thọ, chúc thọ chính là biểu hiện sinh động cho tấm lòng kính trọng người đã sinh ra mình. Đặc biệt, phong tục thờ cúng ông bà tổ tiên của người Việt đã ăn sâu bám rễ, trở thành một thứ “đạo” thiêng liêng trong nhân dân theo đúng triết lý “uống nước nhớ nguồn”.

Nằm chung trong mạch nguồn quan niệm “cây có cội, nước có nguồn” ấy, lễ đền ơn đáp nghĩa cha mẹ của đồng bào Raglai cũng giữ một vị trí đặc biệt quan trọng trong đời sống văn hóa tâm linh. Tuy nhiên, cách thức tổ chức và biểu đạt của họ lại mang những nét độc lập, đặc sắc riêng biệt. Người Raglai không xem việc báo hiếu này là câu chuyện nội bộ riêng tư của một mái nhà, mà xem đó là ngày vui, là việc chung của toàn thể cộng đồng buôn làng. Nghi lễ này được xếp đặt nằm trong hệ thống các lễ hội lớn của bộ tộc như lễ bỏ mả, lễ cưới hỏi, lễ ăn cơm mới hay lễ cúng tế Yang… Bên cạnh phần lễ với các nghi thức mang tính chất tập tục nghiêm cẩn, bao giờ ban tổ chức cũng thiết kế phần sinh hoạt văn nghệ, vui chơi vô cùng hào hứng, nhiệt thành với sự tham gia của cả buôn làng. Bản sắc này phản ánh truyền thống đoàn kết, tương trợ lâu đời của xã hội Raglai trong tiến trình chinh phục thiên nhiên hoang dã, bảo vệ cuộc sống bình yên nơi núi rừng biên viễn – nơi vốn thường xuyên rình rập nhiều tai họa và bất trắc xảy ra.

Nguồn Gốc Tên Gọi Ea Tixảu Pilâu Dhadha Và Hành Trang Lớn Khôn

Theo ngôn ngữ bản địa của người Raglai, lễ đền ơn đáp nghĩa mẹ cha được gọi bằng danh xưng “Ea tixảu pilâu dhadha” (nếu dịch nghĩa đen từng từ cốt lõi có nghĩa là: nước, sữa, vú, lông ở người, ở ngực). Căn cứ theo tập quán lâu đời, đứa trẻ từ lúc vừa lọt lòng đã luôn được cha mẹ, đặc biệt là người mẹ, ấp ủ và nâng niu bên trong chiếc địu vải thân thương. Chiếc địu ấy luôn đồng hành cùng hai mẹ con khi lên rẫy tra ngô, lúc ra suối gánh nước, khi đi dọc các con đường mòn và cả những lúc lao động, dệt vải trong nhà. Nhịp tim của đứa trẻ hòa cùng nhịp đập con tim của đấng sinh thành, hơi thở của con nương theo hơi thở của mẹ cha. Ngược lại, cha mẹ cũng luôn dõi theo, thấu hiểu con mình qua từng chuyển động nhỏ nhất của lồng ngực.

Vào những đêm thanh vắng hay lúc rảnh rỗi sau giờ làm lụng, lời ru ấm áp ngọt ngào cùng giọng hát trầm bổng akhar guikar của cha mẹ lại rót vào tâm hồn thơ dại của con một dòng suối âm thanh trong trẻo, thứ giai điệu thiêng liêng được tổ tiên truyền lại từ ngàn xưa. Đứa trẻ Raglai lớn lên bằng bầu sữa mẹ ngọt ngào, bằng làn điệu dân ca akhar guikar truyền thống cùng hơi ấm nồng nàn bên lồng ngực, bên trái tim của cha mẹ. Con chỉ chính thức rời khỏi chiếc địu vải khi đôi chân đã cứng cáp, có thể chạy lăng xăng bên cạnh cha mẹ lên nương vào rừng. Con bắt đầu học theo cha từ những động tác nhỏ nhất như cách lội qua dòng suối dữ, cách trèo cây hái quả, cách đặt bẫy săn bắt con chim, con thú hoang…

Cho đến khi bàn tay con đã biết chặt cây phát rẫy, khéo léo cầm chắc con dao, cây xà gạc, đôi bàn chân đã đi mòn hết ngọn núi này sang cánh rừng khác, người cha mới bắt đầu truyền dạy cho con cách lấy ống trúc làm tắc cung, lấy ống tre chế tạo chaoi. Con được học hát các làn điệu dân ca, tập luyện các điệu múa truyền thống, học cách vỗ mã la (loại chiêng bằng đặc trưng, một bộ đơn gồm 7 chiếc và bộ kép gồm 14 chiếc) hay cách treo patau tileng (loại đàn đá đặt nơi dòng suối, phát ra âm thanh vang vọng nhờ sức nước chảy tác động vào hệ thống máy gõ đơn giản) ở ngoài suối nước. Cứ thế, song hành cùng năm tháng trưởng thành, người con dần dần được cha mẹ trao truyền cho đầy đủ hành trang, bản lĩnh để vững vàng bước vào đời.

Nghi Lễ Bắt Buộc Trong Đời Và Công Tác Chuẩn Bị Vật Phẩm

Bất kỳ người Raglai nào khi được hỏi cũng đều đồng thanh khẳng định rằng công ơn của cha mẹ cao như núi đá, sâu như dòng nước chảy ra từ mạch nguồn đại ngàn. Họ luôn tâm niệm phải có trách nhiệm đền đáp xứng đáng cho đấng sinh thành ngay từ khi còn sinh hoạt chung một mái nhà, đỏ lửa chung một gian bếp và cả khi đã dựng vợ gả chồng, ra ở riêng. Tuy nhiên, nếu chỉ chăm sóc thường nhật thì vẫn chưa đủ. Theo tập tục cổ truyền, việc đền ơn đáp nghĩa cha mẹ bắt buộc phải được nâng tầm thành một nghi lễ trang trọng, có sự chứng kiến và thừa nhận của cả dòng họ lẫn buôn làng thì mới được coi là trọn vẹn bổn phận làm con.

Dựa trên quan niệm đã ăn sâu vào tâm thức của người Raglai, điều bất hạnh và đáng cay đắng nhất của một đời người là khi cha mẹ khuất núi mà con cái chưa kịp làm lễ Ea tixảu pilâu dhadha. Sự ân hận, day dứt này nhiều khi sẽ ám ảnh, gặm nhấm tâm trí người con suốt những tháng ngày còn lại. Do đó, mỗi người Raglai khi đã trưởng thành và tự lập, bên cạnh việc phụng dưỡng hằng ngày, nếu nhận thấy cha mẹ bắt đầu xuất hiện những dấu hiệu của tuổi già sức yếu – như sức khỏe giảm sút, da mặt hằn sâu nhiều nếp nhăn, mái tóc điểm bạc, kém ăn kém ngủ – thì phải lập tức lo liệu, chuẩn bị đầy đủ các thứ lễ vật để đứng ra tổ chức ngày lễ báo hiếu.

Thông thường, danh mục các vật phẩm dâng cúng sẽ bao gồm thịt heo, thịt gà, gạo tẻ, nếp nương, các ché rượu cần, một ít trầu cau và thuốc lá… Những gia đình có điều kiện kinh tế dư dả, của cải tích lũy nhiều thì sẽ chuẩn bị làm lễ thật lớn, giết trâu, mổ heo béo; còn những hộ nghèo khó hơn thì tùy thuộc vào khả năng kinh tế thực tế của mình mà sửa sang mâm cúng cho phù hợp. Giá trị vật chất tuyệt nhiên không phải là thước đo cao nhất để cộng đồng đánh giá tấm lòng hiếu thảo của con cái đối với mẹ cha. Giá trị cốt lõi nằm ở thái độ, ở tấm lòng thành kính và sự hiếu kính của người con trong suốt một hành trình dài nuôi dưỡng, chăm sóc đấng sinh thành. Sự hiện diện đông đủ của bà con trong buôn làng vừa để biểu thị tình cảm yêu mến, gắn kết, vừa đóng vai trò làm nhân chứng cho việc thực hiện một tập tục xã hội nhân văn. Họ mang đến những lời cầu chúc chân thành nhất của cộng đồng dành cho gia đình nói chung và cha mẹ của gia chủ nói riêng. Tại những ngôi nhà khá giả hoặc gặp đúng vào những năm mùa màng bội thu, cuộc lễ và các hoạt động vui chơi thường kéo dài xuyên suốt hai đến ba ngày đêm liên tục.

Diễn Biến Nghi Thức Tế Lễ Và Phong Tục Đút Thịt Cho Cha Mẹ

Về tiến trình thực hiện nghi thức, khi các mâm cỗ bàn thịnh soạn đã được ban tổ chức bày biện ngăn nắp ở ngay gian chính giữa ngôi nhà, cha mẹ – nhân vật trung tâm của lễ đền ơn đáp nghĩa – sẽ được kính cẩn mời ngồi vào vị trí trang trọng nhất. Ngay trước mặt họ là mâm cỗ có đặt một đĩa thịt cùng lòng heo với đầy đủ các món ngon. Toàn thể bà con dòng họ cùng người dân trong buôn làng lúc này đã tề tựu đông đủ, ngồi vây quanh không gian hành lễ. Sau khi thầy cúng tiến hành xong các nghi thức khấn vái các Yang, mở lời mời gọi tổ tiên, ông bà cùng những người đã khuất mặt khuất mày cùng về ngự trị để chứng giám cho tấm lòng hiếu thảo của con cái, người con sẽ rót một chung rượu trắng đầy ắp, cung kính dâng lên mời cha mẹ thưởng thức.

Tiếp ngay sau đó, người con sẽ tự tay bưng đĩa thịt cúng, dùng đũa gắp từng miếng ngon kính cẩn đút vào miệng cho cha, cho mẹ ăn trước sự chứng kiến nghiêm trang của toàn thể cộng đồng. Nếu đĩa thịt lòng heo ấy được cha mẹ thưởng thức hết sạch, đó được coi là một niềm hạnh phúc, một điềm báo đại cát đại lợi đối với gia đình. Hoặc trong nhiều trường hợp, cha mẹ có thể chỉ ăn vài ba miếng mang tính chất tượng trưng, điều đó cũng đủ để mang lại niềm vui sướng, phấn khởi cho tất cả những người xung quanh. Trong bầu không khí hân hoan thắm đượm tình thân ấy, chủ nhà sẽ đon đả mời bà con, họ hàng cùng hạ lễ và thưởng thức các vật phẩm, cùng nhau chung vui. Họ vừa ăn uống ngon miệng, vừa rôm rả trao đổi những lời chúc tụng tốt đẹp nhất hướng đến gia đình và những bậc cao niên trong buôn làng.

Mâm lễ vật sau đó còn được người con chu đáo dành riêng ra một phần để cha mẹ mang về nhà riêng, dùng làm phẩm vật cúng kính ông bà tổ tiên tại ban thờ nhà mình và làm quà biếu tặng cho một số người thân thiết trong họ. Sau khi bữa tiệc ẩm thực khép lại, không gian ngôi nhà dài sẽ chuyển sang phần sinh hoạt văn nghệ và các trò chơi dân gian náo nhiệt. Khi tiếng mã la bắt đầu ngân lên vang vọng hòa cùng các nhạc cụ truyền thống, những chàng trai, cô gái thanh niên nam nữ cùng các bậc lớn tuổi trong buôn sẽ cùng nhau bước vào vòng xoang, nhảy múa và cất cao tiếng hát ca. Cuộc vui náo nhiệt cứ thế kéo dài cho đến tận sáng hôm sau.

Giá Trị Nhân Văn Sâu Sắc Và Sức Sống Vượt Thời Gian Của Lễ Hội

Lễ đền ơn đáp nghĩa mẹ cha của đồng bào Raglai nếu chỉ nhìn lướt qua vẻ bề ngoài thì có vẻ đơn sơ, mộc mạc và mang đậm tính chất hoang sơ của núi rừng. Tuy nhiên, trong thực tế đời sống, ngày hội này lại hàm chứa một hệ giá trị đạo lý vô cùng sâu sắc, nhận được sự thừa nhận mang tính pháp lý văn hóa và hưởng ứng nhiệt thành, đầy tình nghĩa của toàn thể cộng đồng. Truyền thống đạo đức quý báu, mang đậm tính nhân văn sâu sắc này đã được các thế hệ người Raglai liên tục kế thừa, gìn giữ và bảo tồn nguyên vẹn cho đến tận ngày nay.

Bởi lẽ, họ luôn ý thức được rằng, nếu không xuất phát từ một tâm hồn tràn ngập tình yêu thương thực sự và lòng biết ơn sâu sắc đối với đấng sinh thành, thì dù gia chủ có bỏ tiền của ra tổ chức tiệc tùng ăn uống linh đình, hoành tráng đến đâu, chung quy cũng chỉ là một thứ hành vi hư trương thanh thế, khoe mẽ danh tiếng, phô diễn của cải một cách nhạt nhẽo và vô nghĩa mà thôi.