-
Đối tượng suy tôn: Lễ tống thần ôn (thần dịch bệnh), thần gió.
-
Địa điểm: Đình làng, bến nước.
-
Thời gian: Tháng sáu hoặc tháng bảy (Âm lịch).
-
Đặc điểm: Tổ chức rước Long Chu (thuyền bằng tre và giấy, trang trí hình rồng) đi khắp trong làng để xua đuổi ôn dịch, cầu sức khỏe và bình an cho dân làng, sau đó thả thuyền ra bến nước (biển hoặc sông).
Hằng năm, khi tiết trời chuyển dịch từ cái nắng đổ lửa của những ngày hè oi bức sang mùa mưa cũng là lúc các làng quê ven biển thuộc khu vực Quảng Nam – Đà Nẵng sửa soạn mở hội. Đó chính là Lễ hội Long Chu, một ngày hội dân gian độc đáo mang đậm tín ngưỡng tống thần ôn, thần gió nhằm xua đuổi dịch bệnh, cầu mong cuộc sống an lành, khỏe mạnh cho cộng đồng.
Nguồn gốc lịch sử và ý nghĩa tâm linh của biểu tượng Long Chu
Vào khoảng tháng 6 và tháng 7 âm lịch, thời tiết thay đổi thất thường tạo điều kiện cho các loại bệnh nhiệt đới phát sinh. Trong điều kiện vệ sinh và y tế nông thôn thời xưa còn nhiều hạn chế, các đợt dịch tả, thương hàn, đậu mùa, đau mắt hay kiết lỵ dễ dàng bùng phát, gây ra những tổn thất lớn về người. Do thiếu thốn kiến thức khoa học, nhận thức dân gian bấy giờ thường quy kết những tai ương bệnh tật này cho khí độc cùng sự quấy nhiễu của các thế lực vô hình như tà ma, yêu quái và ác thần. Vì lẽ đó, người dân tổ chức nghi lễ tống ôn, tống gió như một giải pháp tâm linh để trấn an xóm làng.
Ngày hội thường được tổ chức riêng biệt tại từng làng xã hoặc các vạn chài, đặc biệt tập trung đông đảo ở những vùng ven bến ghe, chợ búa – nơi có hoạt động giao thương sầm uất. Xét về mặt ngữ nghĩa, “Long Chu” có nghĩa đen là chiếc thuyền được chế tác theo hình dáng chim rồng, chạm trổ tinh xảo và sơn son thếp vàng. Đây vốn là phương tiện di chuyển, tuần du xa hoa dành riêng cho bậc vua chúa thưởng ngoạn phong cảnh thời cổ đại.
Tuy nhiên, trong thế giới tâm linh của người dân miền biển, Long Chu lại hóa thân thành một vật thiêng mang quyền năng tối cao của thần linh. Chiếc thuyền rồng này có sứ mệnh khống chế, trấn áp toàn bộ các loài ma quỷ chuyên gieo rắc dịch bệnh, bảo vệ sự sống cho con người.
Công tác chuẩn bị và hoạt động tổng vệ sinh xóm làng
Trước khi chính hội diễn ra, các bậc chức sắc trong làng hoặc vạn chài sẽ phát loa thông báo, thúc giục từng hộ gia đình tiến hành phong quang nhà cửa. Toàn bộ sân ngõ, trong nhà ngoài vườn đều được quét tước sạch sẽ. Đường sá thôn quê được phát dọn cỏ dại, đắp sửa kiên cố. Hệ thống kênh mương, vũng nước tù đọng – nơi ruồi muỗi trú ngụ – liền được san lấp hoặc khai thông dòng chảy. Các bờ bụi rậm rạp nghi có ma quỷ ẩn náu đều bị phát quang, rải vôi bột khử trùng.
Sau đó, một đoàn trấn yểm gồm những trai tráng khỏe mạnh trong làng do thầy phù thủy dẫn đầu sẽ đi tuần tra từ đầu làng đến cuối xóm. Họ mang theo các loại nông cụ như dao, rựa, câu liêm để vừa kiểm tra, vừa dọn dẹp nốt những lùm cây rậm rạp sót lại, đồng thời dán bùa trấn trạch lên các gốc cổ thụ, hòn đá hay bờ thành cổ.
Nếu gạt bỏ những yếu tố ma thuật hay màu sắc huyền bí, hoạt động này thực chất là một đợt “tổng vệ sinh” môi trường vô cùng khoa học, phá hủy nơi ẩn nấp của chuột bọ, ruồi muỗi để triệt tiêu mầm mống lây lan bệnh tật.
Quy trình chế tác mô hình thuyền rồng Long Chu
Mô hình Long Chu được các nghệ nhân dân gian dồn nhiều tâm huyết kiến thiết. Chiếc thuyền rồng có chiều dài khoảng 4,5 mét, bộ khung làm hoàn toàn bằng tre, lớp vỏ bên ngoài được bọc bằng giấy bồi hoặc vải bạt. Trên thân thuyền, người ta trang trí nhiều họa tiết hình học kỷ hà cùng các tua giấy ngũ sắc, giấy trang kim lấp lánh vô cùng sặc sỡ.
Bên trong lòng thuyền đặt một bàn hương án nhỏ để đặt bát hương cùng các phẩm vật dâng cúng, kèm theo hai chiếc đèn lồng chế tác bằng giấy bóng kính. Toàn bộ cấu trúc Long Chu được gắn chặt trên những thân cây chuối lớn. Hệ thống phao chuối này vừa làm giá đỡ vững chãi khi thuyền đặt trên mặt đất, vừa đóng vai trò như một chiếc bè giúp mô hình nổi lên khi hạ thủy xuống dòng sông.
Tiến trình nghi lễ nghiêm ngặt trong ngày hội
Các nghi thức cốt lõi của Lễ hội Long Chu được diễn ra tuần tự từ đêm hôm trước cho đến chiều muộn ngày hôm sau:
Lễ khai quang điểm nhãn (Giờ Tý đêm hành lễ)
Trước đêm diễn ra đại lễ, mô hình Long Chu được rước về đặt trang trọng ngay trước sân đình, hướng phần đầu rồng vào phía hương án thờ thần. Thầy cúng (thường là thầy phù thủy) sẽ bắt đầu cử hành lễ khai quang điểm nhãn cùng nghi thức cúng tổ nghiệp.
Đúng giờ Tý (khoảng 24 giờ đêm), lễ cáo thần chính thức khai mạc dưới sự điều hành của vị chánh bái. Không gian nội điện đình làng lúc này thắp đèn nến sáng choang, khói hương ngào ngạt. Phía ngoài cổng đình, cờ xí được cắm thành hai hàng dài chạy thẳng ra đường lớn. Hệ thống chiêng trống đồng loạt điểm từng hồi vang dội nhằm cung thỉnh thần linh về chứng giám, đồng thời báo hiệu cho toàn thể dân làng biết hội lớn đã bắt đầu.
Đại lễ tế chính và nghi thức xoay đầu hướng ra (Sáng ngày hôm sau)
Buổi sáng ngày hôm sau, lễ tế chính được cử hành nghiêm cẩn theo đúng các nghi thức của một đại lễ cầu an truyền thống. Thầy tế diện bộ trang phục rộng của Thái thượng lão quân có in hình bát quái, thắt chiếc lưng vai màu đỏ, vắt khăn ấn và đội mũ tì lư. Một tay thầy cầm vãng cắm hương, tay kia liên tục bắt quyết phối hợp cùng các thầy điệu con, đội học trò lễ và dàn nhạc bát âm diễn xướng.
Khi bài văn tế được đọc xong và các tuần rượu, tuần trà (mỗi loại gồm 3 tuần) được dâng lên, trong tiếng chiêng trống gióng giả liên hồi, vị chánh bái sẽ điều khiển cho mô hình Long Chu từ từ xoay đầu hướng ra phía ngoài cửa đình. Khóa lễ kéo dài liên tục cho đến tận chiều tối, sau khi các thầy thay phiên nhau đọc đủ 12 bản văn cúng tế mới chuyển sang phần hội rước đường làng.
Không gian ngày hội rước và nghi thức thả thuyền hạ thủy
Khi hoàng hôn buông xuống, một nhóm gồm 12 trai đinh khỏe mạnh theo lệnh của chủ tế sẽ ghé vai khiêng chiếc kiệu Long Chu ra khỏi cổng đình. Họ bắt đầu chạy lúp xúp theo nhịp trống giục liên hồi, mô phỏng một cuộc truy đuổi, tảo trừ tà ma phá hoại. Hộ tống phía sau kiệu là 4 thanh niên khác, tay cầm những cành dâu tằm dài – loại cây trong dân gian tin rằng có khả năng xua đuổi tà khí – quất mạnh vun vút vào hai bên đường, bụi rậm, miệng liên tục đọc câu chú trừ tà. Đoàn người lớn bé, đặc biệt là trẻ con, rồng rắn nối đuôi nhau tạo nên một bầu không khí náo nhiệt.
Cư dân đứng chật kín trước cổng nhà để nghênh đón đoàn rước đi qua. Tại các giao lộ ngã ba, ngã tư, đám rước được chào đón bằng những tràng pháo nổ giòn giã xen lẫn những đống rơm khô được châm lửa đốt cháy rực hai bên đường. Khói lửa, ánh đuốc bập bùng cùng tiếng cười nói râm ran hòa quyện vào tiếng trống trận, tạo nên diện mạo đặc trưng cho một đêm hội làng quê.
Sau khi đã diễu qua các trục đường chính trong thôn ấp, đoàn rước tiến thẳng ra bến sông đã định sẵn. Tại đây, người ta khiêng Long Chu hạ thủy xuống dòng nước rồi đẩy ra xa giữa tiếng reo hò vui mừng, hoan hỉ của đám đông trên bờ. Người dân đứng chờ cho đến khi dòng hải lưu cuốn trôi chiếc bè ra khơi xa, đến khi ánh đèn lồng chập chờn khuất hẳn sau những con sóng nước mới lục tục kéo nhau quay về.
Đối với những ngôi làng tọa lạc ở vùng nội địa, không gần bến nước, ban tổ chức sẽ di chuyển Long Chu ra giữa một cánh đồng trống bằng phẳng, đặt xuống đất rồi châm lửa thiêu rụi trong tiếng reo vui hân hoan của dân chúng. Khi phần nghi lễ kết thúc, bà con tập trung tại các bãi đất trống hoặc sân nhà rộng để tham gia hò hát đối đáp, vui chơi sinh hoạt văn nghệ dân gian đến tận đêm khuya.
Giá trị nhân văn và thực trạng bảo tồn ngày hội
Lễ hội Long Chu là một mảnh ghép văn hóa tâm linh đặc sắc, phản ánh khát vọng ngàn đời của cư dân nông nghiệp và ngư nghiệp về một cuộc sống bình yên, không bị dịch bệnh hoành hành. Dẫu vậy, dòng chảy thời gian đã khiến các yếu tố mang màu sắc huyền bí xen lẫn khá sâu vào tiến trình thực hiện, đôi lúc làm lu mờ đi bản chất vệ sinh môi trường đích thực ban đầu. Đồng thời, các hoạt động vui chơi, hò hát đối đáp vốn là thế mạnh của sinh hoạt văn nghệ xứ Quảng cũng vì thế mà có phần mờ nhạt dần, đòi hỏi những giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị một cách khoa học, hợp lý hơn trong đời sống hiện đại.
