-
Địa điểm: Chùa Bà, làng An Thái, thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định (vùng đất này giáp ranh với huyện Tây Sơn, đều là những cái nôi võ thuật lớn của Bình Định).
-
Thời gian: Ngày 15 tháng bảy (Âm lịch).
-
Đặc điểm:
-
Đây là ngày hội tranh tài võ nghệ giữa các võ sĩ của các làng võ trong vùng.
-
Hoạt động cốt lõi là trò tranh heo quay (vật cúng thần). Con heo quay được tung từ trên một giàn tre cao xuống, các võ sĩ sẽ dùng võ thuật để tranh tài, bảo vệ vật cúng và mang về vị trí an toàn của đội mình.
-
Hằng năm, cứ vào ngày rằm tháng bảy âm lịch, người dân tại khu vực thị xã An Nhơn và huyện Tây Sơn lại nô nức tụ hội về chùa Bà, thuộc làng An Thái, thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định. Đây là dịp diễn ra lễ Vu lan báo hiếu của nhà Phật, hòa cùng Tết Trung nguyên của đạo Lão. Tại ngôi chùa cổ kính này, ngày hội làm chay xá tội vong nhân kết hợp với nghệ thuật hát bội và cuộc tranh tài độc nhất vô nhị đã khắc sâu vào đời sống tinh thần của nhân dân qua câu ca dao cổ:
“Đồn rằng An Thái, chùa Bà,
Làm chay, hát bội đông đà quá đông.
Đàn bà cho chí đàn ông,
Xem xong ba Ngọ, lại trông Đổ giàn.”
Sự kiện tâm linh này mang một sức hút mãnh liệt nhờ sự cộng hưởng giữa sinh hoạt tôn giáo dân gian và tinh thần thượng võ kiên cường của một vùng đất huyền thoại.
Cái nôi nghệ thuật hát bội Bình Định tại ngày hội chùa Bà
Hát bội (hay còn gọi là hát tuồng) nguyên là loại hình nghệ thuật cung đình của giới nho sĩ quý tộc xưa. Kể từ khi du nhập vào mảnh đất Nam Trung Bộ, bộ môn này đã nhanh chóng chuyển mình thành một thứ nghệ thuật bình dân, nhận được sự yêu chuộng sâu sắc của mọi tầng lớp nhân dân từ người già đến trẻ nhỏ.
Tỉnh Bình Định chính là cái nôi tiêu biểu, nơi từng sản sinh ra hàng loạt tác giả kịch bản xuất sắc cùng các bậc bầu sới lừng danh. Cư dân mê hát bội đến độ hễ nghe thấy tiếng trống chầu thúc giục vang lên từ phía đình chùa là lòng dạ lại rạo rực, náo nức, sẵn sàng gác lại công việc để đi xem biểu diễn suốt cả ngày lẫn đêm.
Làng võ cổ truyền An Thái và tinh thần thượng võ
Sức hấp dẫn đỉnh cao của ngày hội tại chùa Bà không chỉ dừng lại ở các khóa lễ làm chay hay những đêm hát bội rộn ràng. Sức hút cốt lõi nằm ở chỗ sự kiện được tổ chức ngay trên mảnh đất giàu truyền thống võ học: làng An Thái. Dân gian từ lâu đã lưu truyền câu thành ngữ nổi tiếng “Trai An Thái, gái An Vinh” để chỉ đặc trưng của hai ngôi làng cùng uống chung dòng nước sông Côn; một bên nổi danh với những đấng nam nhi giỏi giang võ nghệ, một bên là nơi có nhiều thiếu nữ xinh đẹp tuyệt trần.
Là một làng võ có tiếng từng đào tạo ra vô số võ sư và võ sĩ kiệt xuất cho đất Bình Định, các tiết mục thi đấu quyền thuật, múa côn là phần giao lưu không thể thiếu trong mỗi dịp lễ hội. Đây là cơ hội thuận lợi để các môn đệ về thăm viếng sư phụ, hội ngộ với bằng hữu đồng môn và cũng là sàn đấu lý tưởng để các võ sĩ từ khắp các lò võ trong vùng đến thử tài cao thấp, khẳng định vị thế cá nhân.
Trận chiến giành heo quay kịch tính trong Lễ hội Đổ giàn
Điểm nhấn độc đáo và thu hút sự hiếu kỳ của hàng vạn người xem chính là Lễ hội Đổ giàn. Để tổ chức cuộc tranh tài này, ban tổ chức sẽ kiến thiết một sân khấu ngoài trời có diện tích nhỏ hơn sân khấu thông thường, nhưng sở hữu chiều cao vượt trội lên tới khoảng mười mét. Khung giàn được dựng bằng các thân tre, gỗ kiên cố, mang hình dáng giống như những chiếc chòi phát tin thời kỳ kháng chiến trước đây ở vùng nông thôn.
Trên đỉnh giàn cao này, người ta thiết lập một đàn cúng thần linh với đầy đủ hương, hoa, trà, quả và một con heo quay để nguyên con, có trọng lượng dao động từ mười lăm đến vài chục kilôgam. Sau khi các nghi thức cúng tế cổ truyền hoàn tất, vị chủ tế đứng trên giàn cao phát lệnh, đánh liên hồi 3 hồi chiêng trống vang dội báo hiệu cuộc đọ sức chính thức bắt đầu.
Ngay lập tức, bầu không khí bên dưới trở nên náo nhiệt, sôi động. Để đảm bảo an toàn, những người có thể trạng yếu, các bậc cao niên, phụ nữ và trẻ nhỏ sẽ chủ động lùi lại phía sau để tạo thành một vòng tròn bao bọc bên ngoài. Khoảng sân trung tâm sát chân giàn được nhường lại cho các võ sĩ tráng kiện. Họ đứng vào tư thế sẵn sàng, mắt chăm chú hướng về đài cao để chờ đợi thời cơ.
Bất thình lình, bậc chủ tế trên đài cao nhấc bổng con heo quay từ bàn thờ, xoay người về phía đám đông rồi dùng hết sức lực tung món lễ vật ra thật xa xuống khoảng sân bên dưới. Đây là thời điểm căng thẳng nhất, quyết định phần thưởng quý giá sẽ thuộc về tay ai. Có những võ sĩ sở hữu khinh công và tài nghệ xuất chúng đã phi thân lên không trung để đỡ lấy con heo quay ngay khi nó chưa chạm đất.
Ngay sau khi chạm đất, người giành được heo phải nhanh chóng luồn lách, sử dụng các thế võ để vượt qua vòng vây, tháo chạy về địa điểm an toàn đã được nhóm của mình quy định từ trước. Theo chiến thuật, mỗi lò võ tham gia đều phân công nhân sự cụ thể để bọc lót, bảo vệ và cản phá những đối thủ lợi hại khác có ý định giật lại chiến lợi phẩm ngay trên tay. Các võ sĩ phải vận dụng toàn bộ những ngón võ hiểm hóc cùng tư duy chiến thuật khôn ngoan nhất để đem thắng lợi về cho môn phái.
Giá trị tinh thần và lộc thần may mắn
Theo tập tục lâu đời, con heo quay giành được sau cuộc đua sẽ được xẻ thịt để làm cỗ khao chung cho tất cả các võ sĩ cùng có mặt tham gia ngày hôm đó. Võ sĩ hoặc lò võ giành được phần thắng sẽ nhận được sự thán phục, nể trọng của toàn thể giới võ học trong vùng. Đồng thời, họ tin tưởng rằng bản thân và môn phái của mình sẽ gặp nhiều hên may, thịnh vượng trong năm mới nhờ thọ nhận được “lộc của thần”.
Lịch sử ngày hội ghi nhận các lò võ thuộc khu vực An Thái và huyện Bình Khê (nay là huyện Tây Sơn) là những đơn vị thường xuyên chiếm lĩnh vị trí quán quân này. Danh tiếng ấy đã đi vào đời sống văn hóa qua câu nói:
“Tiếng đồn An Thái, Bình Khê, nhiều tay võ sĩ có nghề tranh heo”.
Ý nghĩa cốt lõi của hội thi không nằm ở giá trị vật chất của con heo quay, mà nằm ở giá trị tinh thần cao quý. Đó là nơi tôn vinh tài năng, bản lĩnh và vị thế danh dự của các tráng sĩ trong làng võ cổ truyền.
Có thể khẳng định, Lễ hội Đổ giàn An Thái là một cuộc tranh tài lý thú, phản ánh sinh động tinh thần thượng võ của một vùng quê đất võ, được lồng ghép một cách hài hòa, khéo léo vào không gian lễ hội chùa Bà truyền thống ngày rằm tháng bảy.
