Kỹ thuật thể hiện màu sắc trong sơn mài cổ truyền và hiện đại

Ngành nghề sơn ở nước ta vốn là một cái nghề cổ truyền có gốc rễ sâu xa. Lật lại lịch sử, vào khoảng thế kỷ XV – XVI, nghề này đã phát triển huy hoàng với một trình độ kỹ thuật khá cao và phong phú, biểu hiện rõ nét nhất ở những pho tượng cổ còn lưu lại tại các đền chùa. Qua phương thức sản xuất theo lối thủ công mỹ nghệ và đào tạo bằng cách truyền nghề truyền khẩu, các cụ nghệ nhân xưa đã đúc kết, tạo ra được nhiều kỹ thuật pha chế sơn rất độc đáo để phù hợp với từng khâu trong sản xuất, mà một số lớn các kinh nghiệm quý báu đó đã được tôi trình bày kỹ ở chương III.

Chính cái chất liệu sơn đặc biệt, đầy hấp dẫn về màu sắc ấy đã thu hút các thế hệ họa sĩ sau này đem lòng say mê tìm tòi. Họ dấn thân khai thác mọi khả năng biểu hiện của nhựa sơn để đưa nó vượt ra khỏi khuôn khổ của món hàng thủ công mỹ nghệ đơn thuần, tiến thẳng vào lĩnh vực hội họa đỉnh cao trong nền nghệ thuật tạo hình của nước ta.

Phân loại kỹ thuật thể hiện màu sắc trong sơn mài dân tộc

Nếu nhìn riêng về mặt kỹ thuật, người làm nghề chúng tôi thường tạm chia việc nghiên cứu màu sơn mài ra làm hai loại màu sắc khác nhau hoàn toàn về cung cách thao tác. Một loại là màu hiển hiện ra ngay bằng lối pha thẳng bột màu son vào với cốt sơn, loại còn lại thì ngặt nghèo hơn: màu phải trông xuyên qua một lớp sơn phủ khác thì mới ra được sắc độ mong muốn.

1. Lối trực tiếp: Pha ra thế nào mài ra thế ấy

Màu thể hiện theo lối trực tiếp gồm những màu sắc mà lúc người thợ pha ra trong bát màu thế nào, thì sau này khi đem mài nước sẽ ra đúng sắc màu như thế. Cái này tương đối dễ tính đối với thợ non tay. Ví dụ cụ thể: khi ta lấy sơn cánh gián đem pha với bột trắng ti-tan thì mẻ màu thu được chắc chắn sẽ cho ra màu trắng ngà.

2. Lối gián tiếp: Ẩn hiện lung linh sau lớp sơn phủ

Nói thì dễ chứ khi đặt nhát đục hay đi nước sơn gián tiếp này mới thấy cái tài của người thợ già. Màu thể hiện lối gián tiếp gồm những loại màu sắc muốn đạt được kết quả mong muốn thì bắt buộc phải thực hiện làm hai, hoặc ba giai đoạn đan xen. Đợt đầu, ta pha màu theo lối trực tiếp trước. Đợt sau, ta lại phủ một nước sơn cánh gián, hoặc một lớp sơn màu khác lên trên bề mặt.

Phải chờ cho cốt sơn khô kỹ, rồi trải qua khâu mài nước lớp sơn phủ, tiến hành đánh bóng cẩn thận thì cái màu sắc đích thực theo ý định ban đầu mới từ từ hiện ra. Cái hay của thớ sơn nằm ở chính công đoạn này.

Hoặc một ví dụ khác: nếu muốn lấy được màu xanh cánh cam óng ánh, đợt đầu người thợ phải sơn rồi thếp vàng lá xuống dưới. Đợt sau, ta dùng sơn cánh gián có pha phẩm hồ thủy phủ lên. Như vậy, khi mài ra, phần vàng lá nhìn ánh qua lớp sơn cánh gián trong suốt được nhuộm xanh sẽ tạo thành một thứ màu ve óng ánh chất kim loại rất sâu màu.

Nét độc đáo của màu sắc trong sơn mài nằm ở vấn đề kỹ thuật thể hiện màu sắc, nó tạo ra được các sắc độ sáng tối ẩn hiện sâu màu trong lung linh đầy hấp dẫn. Trong kỹ thuật pha chế và thể hiện màu sắc này, người nghệ sĩ hay người thợ đều phải kinh qua nhiều kinh nghiệm, tự tay sáng tạo nhiều lần mới mong nắm vững được tay chổi.

Bảng công thức mẫu nghiên màu ứng dụng trong sơn mài

Dưới đây là hai bảng mẫu nghiên màu thực tế trong nhà xưởng được lấy làm thí dụ điển hình để anh em tập tành pha trộn. Có tìm hiểu kỹ đặc điểm của từng màu sắc và khả năng biểu hiện của nó trong chất liệu sơn mài, thì sau này khi chấm phác thảo bằng bột màu, ta mới dễ dàng tìm được những hòa sắc thích hợp vừa ý.