Làm cái nghề này, từ nước sơn này qua nước sơn khác, hễ cứ quét lên một lớp là lại phải mang ra mài. Người ngoài nhìn vào tưởng cực, nhưng **kỹ thuật mài sơn mài** chính là cái chìa khóa để làm cho mặt sơn được phẳng lỳ, bay sạch các vệt lưỡi thép quét sơn, đồng thời tạo độ ráp cát vừa đủ cho mặt sơn sau bám chắc vào mặt sơn trước. Nếu mình lười, không chịu mài mòn lớp men bóng trên mặt đi thì nước sơn sau quét đè lên sớm muộn gì cũng long lở.
Cách sửa viên đá mài – Bí quyết “thuộc đá” của người thợ già
Nói thì dễ nhưng trước khi đặt miếng hàng xuống bể mài, việc chọn và sửa đá cho thích hợp là tối quan trọng. Viên đá dùng mài tuyệt đối không được có sạn sỏi dính vào, nếu sơ ý để sót sạn, nó sẽ cào vạch xước nát hết mặt sơn. Mà cái hay của viên đá là mình phải biết tính nó; nếu dùng viên đá mài sắc quá để trị nước sơn mỏng thì sơn chóng mòn, dễ bị thủng tới lớp dưới, đâm ra hỏng việc. Ngược lại, sơn dày mình mà lại dùng đá mịn quá để mài thì lâu công, sốt ruột lắm.
Nếu để góc cạnh viên đá gồ ghề, sứt mẻ thì khi ta miết tay, các mảnh tướp đá bị gãy vỡ rụng ra thành mảnh vụn con. Các mảnh tướp này bị xô đi đẩy lại dưới tay mài sẽ cào vạch xước sầy sát làm hỏng mặt sơn. Cho nên việc sửa đá – mà trong nghề chúng tôi gọi là **thuộc đá** – là khâu bắt buộc.
Khi sửa đá, anh em cứ xát viên đá lên nền xi măng hoặc lên viên đá ráp to khác cho mặt viên đá được phẳng đều, các góc cạnh mài nhụt đi cho đỡ sắc, đỡ nhọn. Mài hàng tròn thì sửa đá tròn cho phù hợp, mài hàng có góc cạnh như hộp vuông góc thì sửa đá nhọn đầu. Còn nếu mài mặt phẳng lớn, ta sửa viên đá to bản, phẳng phiu, bốn cạnh đá phải được mài nhụt từ trước. Trong suốt quá trình mài sơn, viên đá sử dụng cũng phải được thuộc luôn liên tục để bảo đảm các góc cạnh luôn nhụt bớt, không sinh sắc cạnh.
Ba nguyên tắc nằm lòng khi thực hiện kỹ thuật mài sơn mài
Để mặt sơn không bị lỗi, người thợ làm nghề bắt buộc phải tuân thủ ba nguyên tắc cốt tử sau đây:
- Đá mài phải được chọn và sửa cho thật thích hợp với từng nước sơn.
- Nước dùng để mài sơn phải luôn trong sạch, tuyệt đối không vẩn cát đất và không lẫn chất nhờn.
- Tuyệt đối không được cầm nghiêng viên đá khi mài.
Khi thao tác, tay cầm viên đá cho chắc, đặt mặt phẳng của viên đá áp sát vào mặt sơn, tuyệt đối không cầm nghiêng đá. Một tay đưa đá, một tay té nước lên mặt sơn liên tục để những sạn cát mòn dôi ra trôi đi ngay. Nếu không té nước luôn hoặc dùng phải nguồn nước đục có sạn cát, mặt sơn mài sẽ bị nhiều vệt sạn vạch xước làm hỏng cả nền sơn.
Đối với nước mài sơn thí, ta phải mài cho bằng sạch vết lưỡi thép, bay hết cái men sơn bóng láng đi. Trong trường hợp mặt sơn có bị lỗi đôi ba chỗ trũng lõm, cứ bình tĩnh mài cho phẳng xung quanh rồi để sau khi mài xong sẽ vá, mạng sơn vào sau (gọi là kẹt sơn). Tuyệt đối không được nghiêng viên đá mà mài dũi vào các chỗ trũng lõm ấy. Khi đưa tay, ta đưa đá theo chiều ngang rồi lại chuyển sang chiều dọc từng nhát dài để viên đá cán và bào đều, giúp mặt sơn chóng phẳng, không bị trập trùng sóng gợn.
Mài sơn quang lại càng phải thận trọng hơn gấp bội. Đá màu hoặc than xoan phải đưa thật nhẹ tay và luôn té nước sạch trong. Nhớ là không ngồi mài sơn ở những nơi nhiều gió bụi hay thiếu ánh sáng. Nếu có điều kiện, thiết kế một cái bể con đựng nước mài, có vòi dẫn nước chảy lưu thông liên tục thì việc làm sơn sẽ tốt hơn rất nhiều.
Điều tôi cần nhắc nhở kỹ nhất là lỗi cầm nghiêng viên đá. Nhiều anh em mới vào nghề nghĩ mài nghiêng đá cho nhanh xong, nhưng đến khi chuyển sang nước sơn quang mài đánh bóng, nhìn nghiêng mặt sơn sẽ lộ rõ mồn một các vết hằn sóng gợn, coi như hỏng không đạt kỹ thuật.
Bài học cho người mới vào nghề và việc dùng giấy ráp nước
Việc chọn lựa đá để mài, từ đá to cát đến nhỏ cát, đá rắn hay mềm cho từng khâu kỹ thuật như sơn bó, sơn hom, sơn lót, sơn thí, sơn quang đòi hỏi người thợ phải cực kỳ thận trọng và lưu ý đặc biệt khi thao tác. Có chịu khó như vậy tay nghề mới chóng vững vàng, tránh được những vấp váp không đáng có để tiến tới hoàn thành sản phẩm tinh vi, có nghệ thuật cao. Bước đầu vào nghề cần phải kiên nhẫn, tỉ mỉ, gặp khó khăn vấp váp không được nản lòng. Nên tranh thủ học tập kinh nghiệm từ những người đi trước, đồng thời phải chủ động tìm tòi, tự rút kinh nghiệm cho bản thân và làm việc sáng tạo.
Ngoài thị trường bây giờ có bán sẵn loại giấy ráp nước dùng mài sơn rất thuận tiện. Tùy loại giấy ráp cát to hay nhỏ mà ta sử dụng cho công đoạn mài sơn thí hay sơn quang. Giấy ráp nước số 280 đến 360 thì hợp cho mài sơn thí (số càng nhỏ thì hạt cát càng to), còn mài sơn quang thì dùng loại số 400 đến 500.
Tuy nhiên, mới bắt đầu mài phá thì không nên sớm dùng giấy ráp vì mài cán bằng giấy ráp ngay từ đầu rất khó phẳng mặt. Giấy ráp vốn mềm, dễ lượn theo sóng gợn của vệt thép nên không thể cán phẳng mặt sơn được. Mẹo của thợ già là khi dùng giấy ráp, ta nên cho tờ giấy ráp bao bọc bên ngoài một viên đá con, một miếng gỗ vuông góc hoặc một hòn tẩy để tạo điểm tựa phẳng cứng.
Về lâu dài, việc nghiên cứu chế tạo các loại máy mài nhỏ thích hợp cho ngành sơn mài là rất cần thiết. Có đưa cơ giới giúp phần nào vào thao tác mài sơn thì sẽ giảm được khá nhiều công sức cho anh em thợ, tạo điều kiện hạ giá thành sản phẩm, đồng thời tăng số lượng hàng và nâng cao kỹ thuật thể hiện các sản phẩm sơn mài sau này.
