Người trong nghề chúng tôi vẫn thường truyền tai nhau rằng, cái hồn của bức tranh hay món đồ mỹ nghệ nằm ở nước sơn quang, nhưng cái cốt để giữ cho chúng bền bỉ qua năm tháng lại nằm hoàn toàn ở khâu làm vóc. Hàng mộc dù trước đó có qua công đoạn làm sơn bó hay không, một khi đã được mài bằng đá bọt cho thật nhẵn nhụi và phẳng phiu, thì đều phải trải qua bước quét thêm vài nước sơn sống.
Tìm hiểu các loại vóc sơn mài phổ biến trong giới nghệ nhân
Tính ra từ đời cha ông để lại, trong kỹ thuật làm vóc cơ bản có ba cách để anh em lựa chọn tuỳ theo tính chất của từng sản phẩm:
- Vóc chay: Nghĩa là chỉ quét nguyên chất dòng sơn sống loại 60° hay 65°.
- Vóc hom đất thó: Cách này sử dụng nước sơn sống 60° đến 65° đem nhào trộn thật kỹ với đất thó ngâm nước (chính là loại đất Tam Lư).
- Vóc hom đất phù sa: Người thợ đem nước sơn 60° đến 65° nhào trộn chung với đất phù sa đã ngâm nước và lọc sạch hết cát. Tùy theo yêu cầu cần hom nát hay hom đặc mà có thể dùng đất phù sa khô giã nhỏ, đem rây qua rây lượt cho thật mịn.
Kỹ thuật làm vóc chay cho tác phẩm đỉnh cao
Nói về cách làm vóc chay, quy trình bắt đầu bằng việc quét một lượt sơn sống 60° đến 65° trực tiếp lên trên nền tấm sơn đã mài phẳng và để ráo nước. Lớp sơn sống đầu tiên này đóng vai trò cực kỳ quan trọng, nó tăng độ bền cho vóc nhờ thấm sâu vào đất và các hạt mùn cưa bên dưới.
Để qua hôm sau cho sơn khô hẳn, ta lại quét tiếp lượt sơn sống thứ hai chồng lên lớp thứ nhất để bề mặt sơn bắt đầu có độ bóng hơn. Khi sơn khô kiệt, người thợ lấy đá gan gà mài thật kỹ cho đến khi mất sạch các vệt thép tóc. Một cái mẹo nhỏ của dân trong nghề là khi quét đều sơn trên mặt tấm vóc rồi, phải nhớ quét vét thật kỹ các góc cạnh. Đừng để sơn chảy tụ lại thành từng đám, khi khô chúng sẽ làm các mép cạnh bị lem nhem, sần sùi, lúc đó lại mất công ngồi gọt sửa mệt lắm.
Ưu điểm và nhược điểm của vóc chay:
- Ưu điểm: Sơn cực kỳ bền, đanh mặt, không bao giờ bị long hay rộp dù thời tiết có đỏng đảnh thất thường. Thậm chí nếu đem ngâm nước lâu ngày, vóc chay cũng không bị róc hay lở mặt.
- Nhược điểm: Khi bước vào các khâu sơn quang đánh bóng, nhìn nghiêng mặt nền sơn sẽ thấy hơi khô, thớ mắt vải và gai mùn cưa nổi hằn lên khá rõ. Do đó, nước sơn quang đánh bóng nhìn tổng thể có phần kém đi độ sâu màu. Muốn trị cái nhược điểm này, thợ mình phải chịu khó tăng thêm vài nước sơn chín thí nữa thì chất lượng mặt hàng mới bảo đảm đạt trình độ cao.
Kỹ thuật làm vóc hom đất thó tạo độ sâu màu
Để làm loại vóc này, khâu chuẩn bị đất phải rất cẩn thận. Công thức pha trộn đòi hỏi hai nguyên liệu chính là đất thó ngâm nước và sơn sống loại 60° đến 65°.
Đầu tiên, ta thả cục đất thó khô (phải là đất Tam Lư) vào một bát nước sạch, ngâm vài ngày cho đất bở tơi ra. Sau đó, đem lọc phần đất ngâm này qua một lớp vải xô để loại bỏ sạch sạn sỏi, giúp đất nhuyễn đều. Khi trộn, lấy một khối lượng đất ngang bằng với khối lượng sơn sống, dùng mo sừng nhào trộn thật đều và kỹ. Ở công đoạn này, tôi thường dùng một tấm kính dày khoảng 5 đến 6mm thay cho tấm ván lót thông thường. Mặt kính trơn láng giúp mo sừng không bị vấp, sơn với đất nhờ vậy mà dễ nhuyễn mịn vào nhau hơn.
Nhào xong xuôi, lấy thép tóc quét trực tiếp hỗn hợp sơn đất đó lên mặt gỗ để mộc hoặc trên mặt nước sơn bó đã mài phẳng. Chờ khoảng một đến hai ngày cho sơn hom khô kỹ, ta đem ra mài nước bằng đá gan gà. Mài cho thật phẳng rồi để ráo nước, sau cùng quét tiếp một lượt sơn sống nguyên chất 65° nhằm gia cố độ bền cho lớp sơn hom vừa rồi. Vậy là xong khâu hom đất thó.
Ưu điểm và nhược điểm của vóc hom đất thó:
- Ưu điểm: Thời gian mài chóng phẳng hơn nhiều. Sau này khi quét các nước sơn quang lên vóc này và tiến hành đánh bóng xong, mặt sơn trông cực kỳ mịn màng, độ bóng sâu màu nhìn rất đẹp mắt.
- Nhược điểm: Nước sơn vóc lại không được bền cho lắm. Nếu lỡ để sản phẩm ngâm nước lâu ngày, cốt vóc dễ bị phồng rộp, kéo theo nước sơn quang bên ngoài cũng bị ảnh hưởng theo.
Kỹ thuật làm vóc hom phù Sa kinh tế, dễ làm
Với loại vóc hom phù sa này, anh em thợ chuẩn bị công thức pha theo tỷ lệ cụ thể như sau:
Công thức chuẩn từ bản gốc: 2 phần nước + 1,5 phần sơn sống loại 60° đến 65° + Đất phù sa phơi khô đã rây thành bột mịn với số lượng đủ dùng.
Cách làm như sau: Lấy vào bát 2 phần nước, trút bột đất phù sa vào quấy cho thật đều tay. Tiếp tục cho 1,5 phần sơn sống 60° đến 65° vào trộn đều để hỗn hợp quánh đặc lại và có độ dẻo dẹo. Nếu cảm thấy hỗn hợp còn loãng quá thì cứ pha thêm chút đất bột vào rồi tiếp tục nhào cho kỹ.
Kế đến, dùng mo sừng miết trực tiếp hỗn hợp sơn pha đất phù sa đó lên mặt gỗ mộc hoặc mặt sơn bó đã mài rồi. Để một đến hai ngày cho sơn hom khô hoàn toàn, ta đem ra mài nước với đá gan gà. Mài xong, rửa sạch vóc rồi đem hong gió cho ráo nước. Cuối cùng, quét tiếp một lượt sơn sống nguyên chất loại 65° để tăng độ bền chắc cho nước sơn hom phù sa là hoàn thành.
Ưu điểm và nhược điểm của vóc hom phù sa:
- Ưu điểm: Cách này đỡ tốn sơn, dễ làm, nhanh khô và mài cũng chóng phẳng, đặc biệt là nước sơn ít bị ngót teo. Khi lên sơn quang, mài đánh bóng cho ra thành phẩm rất đẹp, nước sơn nhìn bóng trong, sâu màu, cực kỳ ưa mắt.
- Nhược điểm: Độ bền chắc không thể nào bằng được so với lối hom chay. Gặp nước ngâm lâu ngày là dễ bị rộp, mặt sơn quang bóng ở ngoài bị phồng lên rồi tróc lở ra từng mảng.
Cân đo chất lượng giữa ba loại vóc sơn
Xét một cách toàn diện trong ba cách làm hom vóc kể trên, vóc chay vẫn là lựa chọn số một để bảo đảm độ bền tối đa cho sản phẩm. Cố nhiên, muốn đạt được yêu cầu các nước sơn quang được bóng đẹp lộng lẫy thì người thợ lại phải bỏ thêm rất nhiều công sức lẫn nguyên liệu sơn gấp bội để gia công tiếp nhiều nước sơn chín làm thí nữa. Vì lẽ đó, cách làm vóc chay từ xưa đến nay luôn được ưu tiên giành riêng cho các tác phẩm đòi hỏi kỹ thuật và nghệ thuật cao.
