Trong cái nghề sơn mài này, người ta thường gọi cái cốt gỗ – dù là chiếc lọ, cái hộp, cái khay hay tấm ván gỗ – sau khi kinh qua trăm ngàn công đoạn để thành một tấm nền phẳng nhẵn, trơn tru như sừng là nền vóc. Có được tấm vóc mịn màng ấy rồi, người nghệ nhân mới thong thả hạ bút, vẽ lên những sắc màu, họa tiết theo phác thảo định sẵn. Nói thì dễ, chứ để ra được một tấm nền vóc sơn đúng điệu là tốn bao công sức, hao tổn không biết bao nhiêu sơn son, vàng bạc.
Lời người trong nghề sơn mài: Những món đồ ấy, dẫu ra chợ có bán sẵn thì cũng chỉ là dạng thô. Người thợ giỏi hơn nhau là ở cái tài tự tay gọt sửa, chế tác lại cây bút, lưỡi dao cho vừa vặn với bàn tay của mình, rồi ngày ngày biết cách bảo quản chu đáo. Nhìn vào bộ đồ nghề sơn mài, người ta đọc vị được ngay trình độ kỹ thuật và cái tầm của người thợ.
Bộ Đồ Nghề Sơn Mài Của Người Thợ Sơn Mài Gồm Những Gì?
Một bộ dụng cụ cá nhân đầy đủ của anh em thợ sơn chúng tôi bao gồm:
- Thép sơn: Các cỡ to nhỏ khác nhau.
- Dao trổ: Dùng để gọt sửa, cắt gọt.
- Bút vẽ tỉa: Chia làm ba cỡ trung, tiểu, đại.
- Mo sừng: Các cỡ to nhỏ tùy việc.
- Bay xương: Đủ loại kích thước từ lớn đến bé.
- Ván lót: Tấm ván gỗ chuyên dùng để nhào trộn sơn.
Bí Quyết Gọt Sửa Và Bảo Quản Dụng Cụ Nghề Sơn Mài Chuẩn Xác
Như đã nói, đồ mua ngoài thị trường chưa hoàn chỉnh để dùng ngay được. Việc biết gọt sửa dụng cụ sao cho nhuần nhuyễn là cái gốc của người làm nghề.
1. Cách Ra Màu Và Sửa Thép Sơn
Thép sơn thực chất là tên gọi của loại bút dẹt, bản to hay nhỏ tùy loại, dùng để quét hoặc vẽ sơn lên mặt hàng. Tùy vào nguyên liệu mà người ta gọi là thép tóc (làm từ tóc) hay thép lông (làm từ lông đuôi bò). Cái hay của thớ tóc là nó mềm hơn lông, cực kỳ thích hợp với sơn sống vốn loãng và dễ quét. Ngược lại, thép lông cứng cáp hơn, sinh ra là để trị loại sơn chín sánh đặc, khó quét, khó dàn đều nước sơn.
Màu thép sơn bán sẵn thường là đoạn tóc hoặc lông đuôi bò dài khoảng 7 đến 8mm (hoặc hơn kém tùy cỡ) kẹp giữa hai mảnh tre dẹt dài chừng 20cm. Trước khi ra màu thép, chúng tôi dùng dao bạt mỏng bớt hai má bìa tre ốp cán bút. Sau đó gọt màu thép hơi xếch một chút, bên cao bên thấp để khi cần lách vào sơn các góc cạnh vuông thành bên trong lòng hộp được thuận lợi.
Các bước xử lý thép sơn được thực hiện như sau:
- Dùng dao sắc gọt bìa tre như gọt bút chì cho lộ màu thép ra dài từ 10 đến 12mm. Phần bìa gỗ hoặc tre sát màu thép gọt thon dần, mỏng sát vào đám tóc. Bạt tiếp cho màu thép thuôn từ đốc bút đến lưỡi.
- Thấm màu thép vào nước, lấy búa con đập nhè nhẹ cho ải sơn gắn tóc, giúp tóc hoặc lông tơi ra từng sợi.
- Chấm nước lần nữa cho mềm, cọ đứng thép sơn vào thành thùng, vừa cọ vừa thấm nước liên tục để tóc dẻo, không bị đứt gãy ngang sợi.
- Khi tóc tơi đều, dùng dao sắc tỉa sạch những sợi cứng đâm tủa ra ngoài, gọt cho mượt sợi và thuôn đều từ đốc ra.
Nếu muốn có các cỡ thép nhỏ hơn, người thợ có thể pha một cây thép to ra làm ba, bốn chiếc lẻ. Chỉ cần lấy nẹp tre, nứa gắn sơn áp vào hai bên mạch cắt, dùng lạt quấn bó chặt lại. Chờ vài ngày cho sơn khô kỹ thì tháo lạt ra rồi gọt sửa y như quy trình trên.
2. Mài Dao Trổ Sắc Bén
Con dao trổ dáng dài, lưỡi vắt chéo ở hai đầu, mũi nhọn là cánh tay đắc lực để gọt sửa cốt mộc và ra màu thép sơn. Mũi dao phải luôn giũa nhọn, sắc lẹm, tuyệt đối không dùng mũi dao để bẩy nậy cặn sơn cháy khô đóng cục vì rất dễ sứt mẻ.
Khi mài dao, lượt đầu người thợ mài trên đá pha hoặc đá ráp, yêu cầu mài hai má dao đều nhau, thon dần từ sống dao ra đến lưỡi. Khi thấy dao đã bén, chuyển sang mài đá màu (đá gan gà cát mịn hoặc đá màu xanh). Lúc mài, đặt sát má dao xuống mặt đá, thân dao nằm ngả gần sát mặt đá và đưa đi đưa lại theo chiều dọc của lưỡi, không đưa ngang. Muốn kiểm tra dao sắc chưa, chỉ cần ngửa lưỡi dao nhìn dọc theo lưỡi, nếu không còn thấy vệt sáng kẻ dọc là dao đã sắc.
3. Tự Chế Bút Vẽ Tỉa
Bút vẽ sơn thường được gom từ lông đuôi mèo hoặc lông đuôi sóc. Người thợ dùng nước cơm hoặc gôm a-ra-bích pha loãng vuốt vào nhúm lông đuôi sóc, lấy lượng vừa đủ với ngòi bút định làm. Sắp xếp nhúm lông cho bằng đầu bằng cách dùng hai ngón tay vuốt nhẹ nhiều lần, sợi nào nhô cao thì rút ra, xếp lui xuống.
Khi ngòi đã thon đều và nhọn, lấy chỉ quấn buộc gốc ngòi lại, cắt bằng gốc rồi dùng chút sơn sống cắm ngòi vào đoạn trúc con làm quản bút. Tiếp đến, cắt giấy bản thành băng rộng khoảng 5mm, quét sơn sống lên rồi quấn bao quanh ngòi bút ôm liền vào quản. Phần lông nhô ra làm ngòi dài chừng 7 đến 10mm.
Ngoài ra, có thể làm ngòi riêng tháo lắp vào quản bằng ống sậy, hoặc lồng ngòi vào đoạn cuống lông ống cánh gà vịt, ống cuộn bằng đồng, nhôm lá mỏng rồi mới cắm ống ngòi đó vào quản bút.
4. Chế Tác Và Bảo Quản Mo Sừng
Mo sừng được xé mỏng từ sừng trâu cưa đoạn, dùng để miết sơn đất bó lên mặt gỗ cho phẳng đều, hoặc dùng vuốt lại khi quét sơn chín để nước sơn tỏa đều, xóa sạch vết gân của thép sơn. Mo sừng cũng là trợ thủ để nhào trộn sơn chín với bột sơn tạo màu; việc này nhào trên mặt kính là tốt nhất, giúp sơn và bột nhuyễn mịn, ít bị sạn.
| Công đoạn xử lý | Kỹ thuật thực hiện của người thợ |
|---|---|
| Kiểm tra độ dẻo | Cầm cán đặt lưỡi mo lên bàn, ấn nhẹ thấy lưỡi mo chịu, hơi uốn dẻo cong xuống nhẹ nhàng là đạt. Nếu cứng quá tức là còn dày bản. |
| Bào nạo mỏng | Dùng lưỡi bào thép hoặc mảnh kính vỡ cạo từ giữa thân ra lưỡi cho mỏng bớt. Điều chỉnh khéo léo để mỏng thuôn dần từ đốc cán tới lưỡi, không để chỗ dày chỗ mỏng. |
| Mài mịn và tạo lưỡi | Mài mo lên đá gan gà cho mặt sừng mịn bóng. Đặt đứng lưỡi mo lên đá mài, đưa đi đưa lại cho lưỡi thẳng tắp, không lượn sóng, không gai mép. Sau đó đặt nằm mo mài như mài dao cho sắc đều. |
Nếu cần nhiều cỡ mo, ta dùng cưa nhỏ răng pha một chiếc to thành nhiều chiếc nhỏ rồi bào, mài sửa lại. Vì lưỡi mo mỏng dễ sứt mẻ hoặc cong vênh do thời tiết, người thợ thường bảo quản bằng cách kẹp lưỡi mo vào một cái bao làm bằng mảnh gỗ dày 1,5cm có xẻ dọc một mạch cưa ở giữa.
5. Sửa Sang Bay Xương
Chiếc bay xương giúp người thợ nhào trộn sơn, gắn sơn đất bó, miết bả sơn bó lên mặt gỗ và đắp họa tiết nổi. Khởi nguyên của nó ngoài thị trường chỉ là chiếc xương sườn trâu xẻ lạng làm đôi, gọt sửa qua loa.
Người thợ mua về phải lấy dao sắc gọt đẽo hai đầu, một đầu hơi nhọn và một đầu hơi tròn. Sau đó mài sửa bay trên đá ráp rồi đến đá màu sao cho bay mỏng dần từ giữa cán ra tới hai đầu mũi. Yêu cầu cốt yếu là mặt dưới của bay phải thật nhẵn bóng, cạnh nuột nà, bản không quá dày, chỗ dày nhất ở đầu mũi bay không được quá 3mm. Bay xương cũng được pha ra nhiều cỡ, riêng loại hình bàn chân dùng miết sơn bó trong đáy lọ gọi là bay guốc.
6. Ván Gỗ Nhào Sơn
Món cuối cùng là tấm ván gỗ khổ 40cm x 50cm, dày khoảng 2 đến 3cm, chuyên dùng làm nền lót để nhào sơn đất, sơn bó, sơn gắn. Người trong nghề nhắc nhau, cứ dùng xong là phải cạo sạch sơn thừa, lau chùi kỹ càng. Tuyệt đối không được để sơn thừa khô đóng cục làm mặt ván sần sùi, bởi nó sẽ gây trở ngại, làm hỏng mẻ mẻ sơn nhào tiếp theo.
