Làm cái nghề sơn mài này, cốt gỗ được coi là cái móng nhà. Cốt mộc có vững thì nước sơn lên mới bền, mới bóng lâu được. Ngặt nỗi, cốt mộc thô khi chuyển đến tay người thợ thường chẳng mấy khi hoàn hảo. Nó hay dính mấy lỗi như sứt mẻ, nứt vỡ, hay các mộng ghép chưa khít. Những chỗ lỗi ấy, nếu mình không gắn chắc liền thành một khối cho vững, thì khi mang ra sử dụng, thời tiết nóng lạnh co giãn sẽ làm mộng gỗ xộc xệch, xé rách cả lớp sơn bên ngoài, coi như hỏng không cả một đời hoa. Việc gắn gỗ chính là cách người thợ chúng tôi tạo cho cốt mộc một tấm áo giáp liền đặc, dẻo dai, chịu đựng được mọi sự khắc nghiệt của thời gian và những nhát đục gọt sửa sau này.
Mở hòm đồ nghề: Dụng cụ và nguyên vật liệu cần thiết
Nói thì dễ nhưng khi bắt tay vào việc, anh em làm nghề luôn phải chuẩn bị đầy đủ dụng cụ thật tốt và nguyên vật liệu cho chu đáo. Đồ đạc không sẵn, làm giữa chừng sơn khô đi là hỏng việc ngay.
Dụng cụ nhà nghề luôn phải có:
- 1 dao trổ: Chuyên dùng để gọt sửa, khoét vạch thớ gỗ.
- 1 cái rây lượt: Để sàng lấy phần mùn cưa nhỏ mịn nhất.
- 1 ê-ke đo góc: Cần thiết khi gắn các loại hàng có góc vuông như hộp, khay.
- 1 kìm và 1 búa con: Để ghim đinh hoặc nhổ đinh khi cần cố định.
- 1 bay xương và 1 mo sừng con: Bộ đôi kinh điển dùng nhào sơn và miết sơn vào mạch gỗ.
- 1 miếng ván lót: Mặt ván phẳng để nhào trộn hỗn hợp sơn gắn.
Nguyên vật liệu cần chuẩn bị:
- Sơn sống loại nhì (60° – 65°): Chất kết dính cốt lõi.
- Mùn cưa khô hoặc mọt gỗ: Phải được rây thật nhỏ, thật mịn.
- Đinh (cỡ 1cm hoặc 1,5cm): Dùng ghim giữ các mảnh gỗ ghép.
- Lạt hoặc dây gai: Để buộc gò, níu chặt mảnh gỗ lại trong trường hợp góc kẹt không ghim đinh được.
Bí quyết nhận xét mặt gỗ và cách trộn sơn gắn trong nghề sơn mài
Người thợ già hơn nhau ở cái mắt nhìn. Trước khi đặt tay vào làm, việc đầu tiên là phải xem xét cái mặt gỗ ấy thuộc loại gỗ mình rắn hay mình mềm để biết đường chọn sơn, trộn mùn cưa cho thích hợp.
Cái hay của thớ gỗ là mỗi loại một tính. Theo kinh nghiệm trong nghề sơn mài, gỗ được chia làm hai loại đặc trưng:
- Loại gỗ mình rắn (Gỗ tứ thiết/Gỗ thức): Gồm những anh lớn chắc nịch, nặng trịch như đinh, lim, sến, táu, trai, trắc, gụ, nghiến. Do thớ gỗ đanh và chắc quá nên chúng hút ít sơn. Khi gắn loại này, người trong nghề chúng tôi khuyên nên dùng sơn nhất (loại 70° hoặc 65°) dưới sơn mật dầu.
- Loại gỗ mình mềm: Như vàng tâm, mỡ, dổi (hồng sắc) hay các loại gỗ tạp. Mấy loại này nhẹ, xốp, tôm gỗ lại to nên hút ẩm mạnh và hốc nhiều sơn hơn. Vì vậy, chỉ cần dùng sơn loại nhì là vừa vặn, bởi sơn loại nhì đặc mình hơn sơn loại nhất một chút (khoảng 55° đến 60°).
Điều cốt tử của người làm nghề: Bất luận là loại gỗ gì, khi đã đưa vào làm sơn mài thì gỗ phải khô kiệt lâu năm, tuyệt đối không ẩm ướt. Cấm kỵ dùng gỗ còn tươi xanh mới xẻ. Gỗ tươi dẫu có gắn chặt cỡ nào thì theo thời gian, gỗ co rút lại cũng làm rạn nứt vết gắn; chưa kể sơn gặp nước trong gỗ dính ẩm sẽ lâu khô, sinh ra long lở, không bao giờ vững chắc được.
Công thức trộn sơn gắn của thợ cả:
Người thợ lấy bay xương hoặc mo sừng múc một lượng sơn sống loại nhì (60°) đặt lên tấm ván lót. Tiếp đó rắc mùn cưa đã rây nhỏ, khô vào và nhào trộn thật đều cho đến khi hỗn hợp nhuyễn thín. Tùy vào chất gỗ mà ta gia giảm độ đặc loãng khác nhau:
- Khi gắn gỗ rắn hoặc vết nứt đã khít: Trộn sơn lỏng hơn một chút (khoảng 65°), pha ít mùn cưa thôi để miếng sơn loãng hơn, dễ len lỏi vào kẽ sâu.
- Khi gắn gỗ mềm hoặc khe gỗ rộng quá: Trộn sơn đặc mình hơn (khoảng 50° – 55°), pha nhiều mùn cưa hơn cho hỗn hợp đông đặc, sánh bứ và khô mình để lấp đầy khoảng trống.
Phương pháp gắn sơn chuẩn chỉ cho từng loại lỗi cốt mộc
Khi sơn đã nhào vừa tay, người thợ bắt đầu tiến hành sửa lỗi cốt mộc theo hai kỹ thuật chính dưới đây:
Kỹ thuật gắn mộng và ghép gỗ
Trước khi bôi sơn, ta tháo rời các mảnh gỗ hoặc mộng ra. Dùng bay xương hoặc mo sừng quệt đều hỗn hợp sơn gắn vào cả hai bên thành mộng hoặc hai má gỗ sắp ghép. Sau đó, đóng mộng vào hoặc ép chặt hai mảnh gỗ lại với nhau.
Lấy búa con vỗ nhè nhẹ, đều tay cho mộng ăn thật khít, đến khi thấy lớp sơn dư tràn ra ngoài mạch ghép là đạt. Lúc này, lấy mo sừng gạt qua gạt lại, vét thật sạch chỗ sơn thừa dôi ra ấy. Cuối cùng, ghim đinh cho chỗ ghép bám sát sạt vào nhau. Gặp miếng gỗ nhỏ quá không ghim đinh được thì dùng lạt hoặc dây gai bó chặt lại là xong. Riêng với mộng hộp, phải lấy ê-ke đo góc kiểm tra kỹ xem bốn góc đã thật vuông thành sắc cạnh chưa.
Kỹ thuật vá gỗ dập, nứt nẻ, mục ải
Với những vết dập hoặc nứt vỡ nhỏ, người thợ lấy dao trổ rạch cho rộng ra độ hơn 1mm rồi dùng bay xương miết sơn gắn vào cho thật đầy, thật khít.
Gặp phải những vết gỗ bị mục ải bên trong, tuyệt đối không được lấp liếm bôi đè lên. Phải lấy mũi dao trổ nậy cho sạch hết chỗ mục, khoét sâu tận vào tới phần thịt gỗ lành lặn. Sau đó mới miết đầy sơn gắn vào. Nếu chỗ mục khoét ra rộng quá, ta phải gọt một miếng gỗ lành khác có kích thước tương đương đắp chèn vào. Làm vậy để chỗ khoét rộng chóng đầy, sơn gắn nhồi vào cũng mau khô và mặt gỗ vá dễ liền mép với nhau. Về sau sơn khô có ngót đi thì vết vá cũng không bị sẹo lõm.
Hưởng thành quả sau những ngày kiên nhẫn
Gắn gỗ xong rồi thì không được nôn nóng. Người làm nghề sơn mài phải đem món hàng đi hong gió trong vòng hai đến ba ngày để sơn gắn được khô kiệt từ tận sâu bên trong.
Chờ khi sơn đã khô kỹ, ta mới tháo đinh hoặc cởi bỏ dây lạt ra. Lấy con dao trổ thật sắc gọt sửa, nạo sạch sẽ các chỗ sơn gắn lem nhem bên ngoài. Cuối cùng, lấy một ít sơn gắn nhồi bít kín vào các nốt đinh vừa nhổ cho phẳng mặt, rồi mới yên tâm chuyển sang các công đoạn làm sơn tiếp theo.
