Tương tự như nghệ thuật thả diều hay đánh cờ tướng, hội thi thả chim bồ câu được biết đến là một trò chơi đồng nội mang tính chất lành mạnh, một thú vui thanh cao xuất hiện phổ biến trong các ngày hội làng thuở xưa. Hoạt động này đặc biệt phát triển tại khu vực lưu vực sông Hồng và nhận được sự say mê lớn từ tầng lớp trung niên lẫn cao niên. Giống như chơi diều, loại hình thi đấu này đòi hỏi điều kiện thời tiết vô cùng thuận lợi. Quá trình tổ chức thường chỉ diễn ra vào giai đoạn cuối xuân đầu hạ, thời điểm những ngày nắng kéo dài ấm áp, bến trời trong xanh, gió thổi nhẹ nhàng để tránh cho đàn chim bị bạt gió hay vỡ đàn. Lúc này, mùa sương giá đã qua đi và mùa mưa chưa tới, đồng thời bầu trời cũng vắng bóng các loài chim dữ như chim cắt hay diều hâu, giúp bồ câu có thể an tâm bay lượn. Vào đúng thời điểm lý tưởng được chọn lựa ấy, hàng loạt ngôi làng thuộc vùng đất Kinh Bắc xưa và Hà Nội ngày nay như Gia Lương, Thị Cầu, Đông Anh, Gia Lâm… lại lần lượt mở hội thi thả chim bồ câu.
Giống bồ câu được nuôi dưỡng để phục vụ cuộc thi là một chủng loại riêng biệt, sở hữu thân hình nhỏ nhắn hơn so với loại nuôi lấy thịt. Việc tuyển chọn được thực hiện vô cùng khắt khe từ cả chim bố lẫn chim mẹ, sau quá trình sàng lọc nghiêm ngặt sẽ tiến hành ghép cặp từng đôi trống mái để cuối cùng tạo ra một đàn chim hoàn chỉnh gồm đúng 10 con (chia thành 5 đôi trống mái) – đây là tiêu chuẩn bắt buộc của một đàn chim dự thi. Đàn chim này được huấn luyện bài bản và hưởng chế độ ăn uống đầy đủ, cẩn thận từ nguồn thức ăn, nước uống cho đến quy trình cho ăn. Việc rèn luyện chim đòi hỏi sự tỉ mỉ, kỹ lưỡng rất lớn, bao gồm rèn cách bay, hướng bay, tập từ cự ly gần đến cự ly xa, từ tầm thấp lên tầm cao, cũng như tập bay vào cả buổi sớm lẫn buổi chiều. Trong đó, người nuôi luôn phải chú trọng tạo ra một đôi chim dẫn đầu đàn, với con trống giữ vai trò chủ chốt để hướng dẫn toàn bộ các thành viên khác bay theo. Công phu rèn luyện này phải tính toán bằng đơn vị năm. Người chủ đàn chim phải là người có thời gian, sở hữu sức khỏe dẻo dai, có nền tảng kinh tế khá giả, phong lưu, đồng thời phải là người biết chơi và chịu chơi.
Địa điểm được lựa chọn để thả chim, dù là sân đình, sân chùa, bãi cỏ hay đồng ruộng thì yêu cầu bắt buộc là phải có không gian rộng rãi, thoáng đãng và không có cây cổ thụ chắn tầm nhìn. Thông thường, ngày mở hội thả chim sẽ được ban tổ chức thông báo từ trước với một lịch trình thi đấu nối tiếp nhau giữa nhiều làng trong vùng, có những dịp kéo dài suốt cả tháng trời. Các chủ chim có thể di chuyển nay đây mai đó, vừa tham gia tranh tài vừa kết hợp nghỉ ngơi, gặp gỡ bạn bè, xem đây như một chuyến du xuân dài ngày.
Hội đồng ban giám khảo của cuộc thi quy tụ các bậc cao niên có uy tín lớn, sở hữu vốn hiểu biết sâu rộng cùng kinh nghiệm dày dặn về bộ môn thả chim, đặc biệt là phải giữ được sự vô tư, công bằng. Vào ngày khai mạc hội thi, các cụ sẽ mặc trang phục chỉnh tề ra ngồi tại đình làng. Các chủ đàn chim tiến hành mang lồng chim đến địa điểm, nhận thẻ, ghi lại số thứ tự rồi tập trung tại sân đình để chờ đợi. Trung bình mỗi cuộc thi thu hút từ 30 đến 50 đàn tham gia, thậm chí có những dịp lên tới cả trăm đàn cùng đua tài. Chiếc lồng chim được thiết kế gồm hai phần tách rời: phần lồng bằng tre cật đan mắt cáo được úp lên trên một chiếc mâm gỗ đóng vai trò làm đáy lồng, có hình dáng tương tự như chiếc lồng bàn.
Sau khi vị chủ đám thực hiện xong nghi lễ trình xin phép thánh hoàng, tiếng trống hội bắt đầu nổi lên dóng dả, nhịp độ mỗi lúc một khẩn trương để báo hiệu cho dân làng biết cuộc thi sắp sửa bắt đầu. Nương theo hiệu lệnh của tiếng trống, từng chủ đàn chim sẽ lần lượt theo số thứ tự đã ghi trên thẻ để tiến hành mở lồng cho đàn chim cất cánh bay lên. Động tác mở lồng thực chất là một kỹ thuật đòi hỏi sự khéo léo. Người chơi phải biết cách nâng phần lồng tre ra khỏi mâm gỗ một cách nhẹ nhàng, tinh tế, sao cho toàn bộ đàn chim không bị hoảng sợ mà có thể cùng một lúc vút lên cao theo một hướng thống nhất. Lúc này, tiếng trống thúc liên hồi vang lên, khiến bầu không khí cuộc thi dần trở nên sôi động. Đàn chim bắt đầu bay xuyên qua các tầng không gian theo thứ tự từ tầng hạ, tầng trung rồi tiến lên tầng thượng. Hễ đàn chim đi trước vượt qua khỏi tầng hạ thì đàn chim tiếp theo sẽ lập tức được thả lên dồn dập, tạo nên cảnh tượng náo nức nhưng không hề hỗn loạn.
Ba tầng không gian trong cuộc thi được quy ước rõ ràng như sau: Tầng hạ là khoảng cách mà người xem vẫn còn nhìn rõ phần đầu và phần đuôi của chim; lên đến tầng trung là vị trí còn quan sát được cánh chim vỗ; còn khi đàn chim đã đạt đến tầng thượng thì cả đàn sẽ quy tụ lại, từ dưới đất trông lên chỉ nhỏ bằng miệng chén. Những người đến dự hội nếu không quen quan sát thường chỉ ngửa mặt nhìn lên bầu trời để theo dõi, ngược lại, những người giữ nhiệm vụ chấm thi chỉ cần nhìn vào bóng chim xuất hiện trong một chậu nước đặt sẵn ở sân đình là có thể nắm rõ mọi tình hình.
Ban giám khảo được phân chia thành hai nhóm riêng biệt gọi là trịch nội và trịch ngoại. Nhóm trịch ngoại túc trực ngay tại địa điểm thả chim để chấm vòng sơ khảo; trong khi nhóm trịch nội ngồi phía trong một ngôi nhà kín đáo cách đó không xa để đảm nhận chấm vòng chung khảo. Hai nhóm này giữ liên lạc và bàn giao công việc liên tục bằng những tín hiệu riêng biệt thông qua tiếng trống. Trịch ngoại chịu trách nhiệm đánh giá ở hai tầng hạ và trung, còn trịch nội sẽ tiếp quản chấm điểm ở tầng thượng. Đàn chim chỉ được quyền bước vào vòng chung khảo sau khi đã vượt qua hai tầng không gian đầu tiên một cách thuận lợi.
Trong quá trình bay, đàn chim càng lên cao càng phải thể hiện khả năng bó đàn, bốc lên nhanh chóng, thực hiện vỗ cánh liên tục và hướng thẳng vào khu vực trung tâm của sới thi. Toàn bộ đàn chim bay chụm lại thành một khối, kích thước từ to rồi nhỏ dần theo độ cao tăng tiến. Nếu trong đàn có cá thể yếu không theo kịp mà bị tụt lại phía sau, đàn chim sẽ mắc phải lỗi gọi là “tiểu tùy” hoặc “đại tùy”. Ngược lại, nếu có chú chim quá khỏe, tự ý vượt lên cách biệt hẳn với đàn ở phía trước thì sẽ bị ban giám khảo phê lỗi “tiến nhàn nhất chích” (một con vượt trước). Bên cạnh đó, đàn chim cũng có thể bị phạt lỗi “đại sớ” nếu bay chểnh mảng, đội hình rỗng đàn tạo cảm giác chuệch choạc, hoặc phạm phải lỗi “tiểu biên”, “đại biên” khi cả đàn bay chệch xa khỏi sới thi, vượt ra ngoài đường biên quy ước. Do đó, đàn chim giành được giải thưởng cao phải là đàn bay quấn tú, duy trì khoảng cách đều đặn nhau, ngay cả khi đã lên tới tầng thượng vẫn giữ được sự tụ đàn hoặc bó đàn chặt chẽ.
Trong lịch sử, tiếng tăm hơn cả vẫn là các cuộc thi thả chim được tổ chức tại làng An Bình (Bắc Ninh) hoặc tại làng Thị Cầu (Bắc Ninh, Bắc Giang). Ở địa bàn Thị Cầu, cuộc thi thường diễn ra trên bãi đất trống nằm cạnh chùa Diều (còn gọi là chùa Ngoài) về phía nam của làng. Tại khu vực huyện Đông Anh (Hà Nội) cũng có rất nhiều ngôi làng nổi tiếng với hội thả chim tổ chức hằng năm, sở hữu thể thức thi đấu không có nhiều sự khác biệt.
Bồ câu vốn là giống chim hiền lành, từ xưa đã được loài người tôn vinh là “nghĩa điểu”, trở thành biểu tượng cho hòa bình cùng lối sống thủy chung. Loài chim này sở hữu tập tính sống theo bầy đàn, mang khả năng định hướng không gian cực cao và có tinh thần đồng đội hiếm thấy khi tuyệt đối không bỏ đàn trong lúc bay. Nhận thức được những đức tính tốt đẹp đó, từ nhiều thế kỷ trước, con người đã biết dùng bồ câu để chuyển thư từ giữa các tỉnh thành, thậm chí là giữa các quốc gia với nhau xuyên qua đại dương khi các kỹ thuật thông tin hiện đại chưa ra đời. Ngay trong giai đoạn Thế chiến II (1939 – 1945), cả quân đội Anh và Đức đều sử dụng bồ câu làm phương tiện liên lạc vượt qua hệ thống lưới đạn dày đặc của kẻ địch.
Người Việt Nam đã dựa vào chính các đặc tính tự nhiên ấy của chim để sáng tạo nên một trò chơi lành mạnh và đầy nét tao nhã. Theo truyền thuyết lưu truyền tại vùng Đình Bảng (Bắc Ninh), xưa kia có vị thái tử nhà Lý rất đam mê nuôi chim, tuy nhiên hầu hết các loài chim sau một thời gian chăm sóc khi thả ra đều bay đi mất. Riêng chỉ có chim bồ câu là vẫn trung thành quay trở về chuồng và gắn bó mật thiết với người nuôi. Kể từ đó, thái tử đã bỏ nhiều công sức để luyện tập đàn chim, đứng ra tổ chức các cuộc thi thả chim câu, và mỹ tục tốt đẹp này đã được nhân dân trong vùng bảo tồn, duy trì cho đến ngày nay.
Hội thả chim câu là một thú vui, một trò chơi giải trí có lịch sử lâu đời, mang giá trị nhân văn và chứa đựng ý nghĩa giáo dục sâu sắc, tế nhị về tinh thần đồng đội cũng như đức tính thủy chung. Ngoài ra, hoạt động này còn mang một tầng ý nghĩa khoa học mà nội dung đã phần nào phai nhạt theo thời gian, đó chính là tục cầu tạnh (tương tự như trò chơi thả diều) nhằm dự đoán tình hình thời tiết của cư dân nông nghiệp cổ xưa. Từ một hoạt động ban đầu mang tính chất lễ nghi – phong tục, hội thi đã chuyển hóa thành một trò chơi dân gian thuần túy. Cuộc thi tài thả chim bồ câu không chỉ nhận được sự ưa chuộng từ giới trung niên và cao niên, mà nhiều tầng lớp khác trong xã hội cũng vô cùng hâm mộ bởi tính chất lành mạnh, tao nhã mà nó đem lại.
