Các vị thần và thành hoàng được thờ tại đình đền Hà Nội tác động từ mô hình phong kiến Trung Hoa đối với tín ngưỡng thành hoàng thể hiện rõ qua việc các triều đại quân chủ sắc phong thành hoàng cho kinh đô Thăng Long. Ngay thuở vừa lập kinh đô Thăng Long, đức vua nhà Lý đã ban sắc phong cho thần Bạch Mã (được thờ tự tại đền Bạch Mã, tọa lạc ở phố Hàng Buồm) giữ cương vị thành hoàng kinh đô; bên cạnh đó, thần Tô Lịch (được thờ tự tại đình Thái Cam) cũng giữ vai trò thành hoàng tương đương.
Hệ thống các đình, đền làng thuộc khu vực ngoại vi Thăng Long là nơi phụng thờ các vị thần cùng với thành hoàng bản thổ.
a. Thần là các nhân vật truyền thuyết, huyền thoại
Thần núi Tản Viên, Cao Sơn, Quý Minh: Được phụng thờ tại đình Đại Áng (huyện Thanh Trì), đình Hạ Yên Quyết, Mễ Trì Hạ, Mễ Trì Thượng (quận Từ Liêm cũ), đình Khương Thượng, Kim Liên, Láng Hạ, Phương Liệt (quận Đống Đa), Tam Xá (huyện Đông Anh), Thổ Khối (quận Gia Lâm cũ).
Thần là các vị bộ tướng thuộc thời kỳ Hùng Vương: Chẳng hạn như Bạch Hạc Tam Giang, Thiên Úy Vương, Minh Úy Vương, Phan Ông Tây Nhạc, Hùng Lãng Công được thờ tự tại đình Định Công Thượng, đình Hòe Thị, Khương Thượng, Hà Hương, Hà Lỗ, Lỗ Khê, Nam Dư Thượng, Tàm Xá, Tây Tựu, Thị Cấm, Vạn Phúc (huyện Thanh Trì), Phú Diễn, Phúc Lý, Quan Nhân, Vĩnh Trung, Yên Nội, Yên Hòa, Sen Hồ, Xuân Dục… Thống kê cho thấy có tới xấp xỉ 40 ngôi đền, đình đảm nhận việc thờ cúng các Vua Hùng cùng những bộ tướng của Vua Hùng.
Thần là những nhân vật mang tính chất huyền thoại:
- Thánh Gióng: Được nhân dân thờ tự tại đền Phù Đổng, đền Sóc (quận Từ Liêm cũ), đền Thanh Nhàn và đền Sóc Sơn (huyện Sóc Sơn).
- Bà chúa Liễu Hạnh: Được tôn thờ ở đền Hoành Sơn, đền Bà Kiệu, đền Hòa Mã cũng như khu vực phủ Tây Hồ…
- Huyền Thiên Chấn Vũ: Được thờ phụng ở đền Quán Thánh, đền Sái (huyện Đông Anh)…
- Chử Đồng Tử: Được thờ tự tại ngôi đền Chử Xá (quận Gia Lâm cũ).
- Thần Đồng Cổ: Được thờ phụng tại đền Đồng Cổ (vùng Bưởi) và đền Văn Trì (quận Từ Liêm cũ).
Nhân vật lịch sử được huyền thoại hóa:
- Linh Lang (vương tử thời Lý): Được tôn thờ tại 15 địa điểm trên địa bàn Hà Nội, tiêu biểu như đền Voi Phục, Kim Mã, Láng Hạ, Thúy Lĩnh, Thổ Khối, Trường Lâm, Tư Đình, Vạn Phúc, Long Biên, Nhật Tân, Sài Đồng…
- Linh Lang thời Trần: Được thờ tự ở khu vực Yên Phụ và Nhật Tân…
- Lý Ông Trọng: Được phụng thờ tại ngôi đình Chèm.
- Lý Châu Nương: Được thờ tự tại ngôi đình Giảng Võ.
- Vũ Phục: Được tôn thờ ở vùng Yên Thái và Bái Ân.
- Hoàng Đức Trung: Được thờ phụng tại Lệ Mật, Liễu Giai, Ngọc Hà, Vĩnh Phúc (quận Ba Đình).
- Nguyễn Minh Không: Được phụng thờ tại vùng Ngũ Xã (quận Ba Đình) và đền Lý Quốc Sư.
b. Thần là các nhân vật lịch sử
- Hai Bà Trưng cùng các danh tướng của Hai Bà: Những vị như Ả Lã Nàng Đê, Quách Lãng, Đào Kỳ cùng Phương Dung, Hiển Hựu, Hà Uyên, Khoai Ba Sơn, hiện được thờ tự ở khắp các đình đền thuộc Đồng Nhân, Đại Mỗ, Đại Cát, Đông Ba, Tây Mỗ, Hà Vĩ, Lê Xá, Thổ Quan, Thượng Cát, Dương Hà, Xuân Đỗ Hạ…
- Lý Nam Đế và Lý Phật Tử: Được phụng thờ tại Miếu Nha, Tu Hoàng, Tình Quang, Ngọc Mạch…
- Phùng Hưng cùng các tướng lĩnh phụ tá: Ví dụ như Phạm Uyển, Phạm Miều, Phạm Huy… được nhân dân phụng thờ tại Giáp Nhất, Kim Mã, Triều Khúc, Quảng Bá, Trung Hòa…
- Đinh Tiên Hoàng cùng những vị tướng: Chẳng hạn như Nguyễn Nộn, Nguyễn Bặc, Nguyễn Phục, Nguyễn Bố, Nguyễn Siêu, Cao Điền Công, Cao Đỗ Công, Đào Liên Hoa được thờ tự ở Công Đình, Đại Yên, Đông Phù, Kim Sơn, Phú Thị…
- Lê Đại Hành: Được thờ phụng tại Hoa Xá, Phú Diễn, Hữu Thanh Oai…
- Lý Thường Kiệt: Được tôn thờ ở Giao Tự, Phúc Xá, Cơ Xá…
- Lý Chiêu Hoàng: Được thờ phụng ở Giao Tự, Thái Bình, Tình Quang…
- Tô Hiến Thành: Được tôn thờ tại Ích Vịnh, Lạc Thị, Quỳnh Đô…
- Trần Khát Chân: Được thờ phụng ở vùng Hoàng Mai, Lư Giang…
- Trần Hưng Đạo: Được tôn kính thờ tự ở đền Ngọc Sơn, Trung Tả, Tương Thuận…
Các nhân vật văn hóa tiêu biểu: Danh nho Chu Văn An được thờ tự ngay tại quê nhà Thanh Liệt, Nguyễn Bỉnh Khiêm được thờ ở Thanh Am, Lê Tuấn Mậu được tôn thờ ở Thụy Lôi, còn các vị Lê Quý Đức, Lê Quý Ân, Lê Quý Kính thì được phụng thờ tại vùng Đại Mỗ…
c. Các nhân thần là tổ sư ngành nghề
- Bạch Tính tiên thánh sư: Vị tổ sư của ngành nghề hàn thiếc, được thờ tự tại làng Đông Thành thuộc huyện Thọ Xương xưa, vùng đất mà ngày nay là phố Hàng Nón, thuộc quận Hoàn Kiếm.
- Lê Hành: Vị tổ sư của ngành nghề làm lọng, được thờ phụng tại phố Hàng Mành. Riêng tại khu vực phố Hàng Da thì ngài được biết đến với danh tính là Bùi Công Hành.
- Phúc Hậu: Vị tổ sư của ngành nghề tráng gương, được thờ tự tại tuyến phố Hàng Bông.
- Nguyễn Thị Diệu Duyên: Vị tổ sư của ngành nghề may cổ yếm, được thờ phụng tại phố Hàng Đào.
- Tiên thánh Hiên Hoàng và hậu thánh Cơ Công: Những vị tổ sư của ngành nghề kim hoàn (vàng bạc), được tôn thờ tại phố Hàng Bạc.
- Bản nghệ tiên thánh sư: Vị tổ sư của ngành nghề thợ tiện, được phụng thờ tại thôn Nhị Khê thuộc huyện Thọ Xương cũ.
- Nguyễn Phúc: Vị tổ sư của ngành nghề chăn tằm dệt tơ, được thờ tự tại làng Nội Am, thuộc xã Liên Ninh, huyện Thanh Trì.
- Tổ sư ngành nghề làm quạt: Được nhân dân thờ phụng tại phố Hàng Quạt.
- Tổ sư ngành nghề khâu giày: Bao gồm tất cả 3 vị, được thờ phụng tại phố Hàng Hành.
- Tổ sư ngành nghề rèn: Được lập nơi thờ tự tại phố Lò Rèn.
- Tổ sư ngành nghề dát vàng: Được phụng thờ tại đình làng Kiêu Kỵ, thuộc địa phận huyện Gia Lâm.
- Tổ sư ngành nghề chế tác giấy dó: Được thờ phụng tại vùng Yên Thái, thuộc địa phận quận Tây Hồ.
- Đình Dự, Mãn Đường Hòa, Đào Hoa và Phương Dung: Những vị tổ sư của ngành nghệ thuật ca trù, được thờ phụng tại Keo, Kim Quan (huyện Gia Lâm), Phú Đô (quận Từ Liêm cũ), Ca Công (huyện Đông Anh).
- Nguyễn Tam Trinh: Vị bậc tổ sư của môn vật truyền thống, được tôn thờ ở vùng Mai Động (quận Hai Bà Trưng).
Các trường hợp đặc biệt và giá trị lịch sử của nguồn thần tích
Một điểm tương đối đặc biệt trong hệ thống các vị thần linh được thờ tự ở những ngôi đình, đền tại Hà Nội là có sự xuất hiện của cả vua Chiêm cùng công chúa Chiêm Thành. Họ được thờ phụng tại đình đền Đồng Thiên, Vĩnh Tuy và Trung Lập thuộc xứ Lĩnh Nam (huyện Thanh Trì xưa), vốn là khu vực mà vua Chiêm cùng với quân lính xưa kia bị bắt giữ mang về rồi được cho phép định cư lập nghiệp tại đây. Ngoài ra, ngôi đình và miếu Tế Xuyên thuộc địa giới xã Đình Xuyên, huyện Gia Lâm là nơi phụng thờ ông Đỗ Trung – người đã lập chiến công hiển hách đánh đuổi giặc Chà Và, từng được vua Trần Dụ Tông cho xây cất hành cung ngay tại Tế Xuyên đồng thời ban sắc phong làm thành hoàng làng (căn cứ theo tài liệu ngọc phả do vị Đông các Đại học sĩ Nguyễn Bính đảm nhiệm biên soạn; ngoài ra theo một nguồn tư liệu khác thì ông Đỗ Trung vốn có gốc gác là người Chiêm).
Bên cạnh đó, mảnh đất này vẫn còn lưu giữ dấu tích thờ phụng của rất nhiều nhân vật lịch sử khác. Tuy vậy, do chưa thể tìm thấy danh tính cụ thể trong các bộ chính sử hoặc vì lý do họ chỉ được thờ tự đơn lẻ tại một đến hai địa điểm nên bài viết không liệt kê chi tiết tại đây. Nhìn nhận dưới góc độ nghiên cứu lịch sử, nguồn thần tích về các vị thần cùng thành hoàng được thờ phụng tại hệ thống đình, đền không hoàn toàn đồng nhất giữa các nơi dù cho có cùng thờ một vị thần. Thực tế này xuất phát từ đặc thù truyền miệng, xu hướng thần linh hóa hoặc bình dân hóa qua thời gian, và hiển nhiên chúng ta không thể xem các tài liệu này như là những nguồn sử liệu có tính chính xác tuyệt đối.
