Người dân Hà Nội xưa kia vẫn thường truyền tai nhau câu ca dao cổ miêu tả những nét đặc trưng của các làng quê vùng ngoại ô:
“Sù, Gạ thì giỏi chăm tằm,
Làng La canh củi, làng Đăm bơi thuyền.”
Làng Đăm thuộc xã Tây Tựu, huyện Từ Liêm là địa danh nổi tiếng với hội đua thuyền truyền thống được tổ chức đều đặn vào ngày mùng 9 tháng 3 Âm lịch hằng năm. Địa bàn làng gồm có ba giáp: giáp Thượng, giáp Trung và giáp Hạ. Thuở xưa, mỗi giáp đều sở hữu riêng một “xưởng thuyền” làm nơi đóng mới cũng như sửa chữa các phương tiện đường thủy, đặc biệt là phục vụ chế tác thuyền đua.
Những chiếc thuyền dùng để thi đấu được đóng bằng các loại gỗ hảo hạng. Thân thuyền có thiết kế thuôn dài, phần mũi chạm hình đầu rồng, phần lái chạm đuôi rồng vô cùng uy nghi, toàn thân được sơn son thếp vàng lộng lẫy. Mỗi chiếc thuyền dài chừng 15 mét, là nơi phối hợp của 24 trai bơi cùng 1 người cầm cờ hiệu, 1 người gõ mõ, 1 người lo việc tát nước và 2 người giữ nhiệm vụ chèo lái.
Nghi lễ trang nghiêm và khâu chuẩn bị rèn luyện quân bơi
Hội đua thuyền tại làng Đăm có lịch sử lâu đời bắt nguồn từ thế kỷ XV. Vào buổi tối ngày mùng 7 tháng 3, các cụ thượng là những bậc cao niên lớn tuổi nhất trong làng sẽ triệu tập những kiệt nhi (tức các trai đinh khỏe mạnh đã được tuyển chọn kỹ lưỡng làm quân bơi) tập trung ra đình làng để ăn trầu, uống nước. Sau đó, các cụ tiến hành giao nhiệm vụ hạ thủy những chiếc thuyền đua để các đội chính thức bước vào quá trình tập luyện gắt gao.
Đến ngày mùng 9 tháng 3, tiếng trống làng rộn rã vang lên từ sáng sớm tinh mơ, lá cờ đại phấp phới tung bay giữa sân đình rộng lớn. Các nghi thức tế lễ trang nghiêm tại đình làng được thực hiện liên tục cho tới đúng giờ Ngọ thì hoàn tất. Khi tiếng chiêng trống vang rền báo hiệu, dân làng nô nức kéo ra đầm để chứng kiến cuộc đua tài.
Ban tổ chức có dựng sẵn khán đài dành cho các vị quan chức ngồi thưởng ngoạn. Thêm vào đó, trên mặt nước còn xuất hiện một chiếc “thuyền quan” có đặt ngai thờ, dàn nhạc bát âm dẫn lễ cùng sự hiện diện của ba vị chủ khảo mặc trang phục võ sinh, thắt dây lưng điều và bịt khăn đỏ ngồi quan sát, chấm điểm trực tiếp cho cuộc đua. Để đảm bảo đầm chứa luôn đủ lượng nước ở một độ sâu nhất định phục vụ cho cuộc thi, người dân địa phương đã phải chủ động tích trữ nước từ nhiều tháng trước đó.
Những nét độc đáo có một không hai trên đường đua
Hội thi bơi đầm Đăm sở hữu nhiều nét đặc sắc mà ít nơi nào có được. Trên đường đua, các thuyền bơi vừa ra sức bứt tốc vừa thực hiện hoạt động té nước lẫn nhau vô cùng náo nhiệt. Trên mỗi chiếc thuyền còn có sự góp mặt của hai thành viên nam giới không tham gia chèo lái, họ chỉ đứng trên thuyền để thực hiện các điệu múa và hò reo cổ vũ tinh thần cho đồng đội. Sau ngày bơi đầu tiên, hai ngày tiếp theo tiếp tục diễn ra cuộc đua tài kịch tính đầy sôi động trên mặt nước đầm.
Ý nghĩa tâm linh sâu sắc và tinh thần thượng võ của hội Đăm
Theo quan niệm truyền thống, lễ hội thi bơi đầm Đăm được tổ chức nhằm dâng cúng lên vị thủy thần trông coi nguồn nước cho sản xuất nông nghiệp mang tên thánh Tam Giang, đồng thời kết hợp thờ phụng bà Nguyễn Thị Giang, một vị nữ thần cũng là thành hoàng làng có sự tích gắn liền với sông nước.
Nghi thức đua thuyền mang tính chất ma thuật cổ xưa, giống như một lời kêu gọi, đánh thức và nhắc nhở thủy thần chăm lo nguồn nước tưới tiêu cho mùa màng tươi tốt. Người xưa tin rằng làng mở hội thì vận khí của dân mới thịnh vượng, đời sống ấm no, đạo đức và những nếp sống tốt đẹp của tổ tiên mới được giữ gìn trọn vẹn. Hoạt động bơi trải còn là dịp để thanh niên trong làng rèn luyện thể lực, kỹ năng chèo chống và tinh thần dũng cảm vượt khó. Tràng pháo nổ vang chào đón chiếc thuyền cập bến đầu tiên cũng mang ý nghĩa chúc mừng cho thắng lợi chung của ngày hội quê hương.
Một điểm đặc biệt khác giúp hội bơi Đăm vang danh xa gần là bởi nơi đây từng là cái nôi rèn luyện của nhiều võ tướng tài ba. Các vị tướng thủy quân lừng danh như Nguyễn Hữu Liêm (thống đốc thủy quân thời Lê Trung Hưng) hay Đỗ Đắc Liên ở thế kỷ XIX đều từng là những tay bơi thuyền xuất sắc của hội Đăm thuở thiếu thời trước khi trở thành những người chỉ huy quân đội thủy binh tinh nhuệ bảo vệ giang sơn.
