Cứ vào dịp trung tuần tháng 9 hằng năm, khi hội chùa Keo bắt đầu khai mở, người dân từ khắp các ngả đường cùng thiện nam tín nữ lại nô nức đổ về xã Xuân Hồng, huyện Xuân Thủy, tỉnh Nam Định. Bên cạnh không khí lễ Phật trang nghiêm, tâm điểm thu hút đông đảo sự chú ý của người xem chính là hội thi bơi trải truyền thống của làng Hành Thiện.
Các vòng đua tài của lễ hội được phân chia thời gian rất cụ thể. Ngày mùng 11 và 12 sẽ diễn ra những vòng đua đầu tiên, sau đó toàn làng tạm nghỉ trong hai ngày mùng 13 và 14 để chuẩn bị bước vào ngày mùng 15 chính hội – thời điểm diễn ra trận chung kết đầy kịch tính. Suốt các ngày này, việc cầu kinh Phật và dâng lễ cúng tế Đức Thánh Nguyễn Minh Không vẫn được tổ chức đều đặn vào hai buổi sáng, tối.
Quy chế tuyển chọn quân bơi và tập luyện nghiêm ngặt
Cơ cấu tổ chức bơi trải của làng Hành Thiện được phân chia theo đơn vị hành chính cổ truyền. Làng có tổng cộng 3 giáp, mỗi giáp lại gồm 7 phe. Mỗi phe trong làng sẽ cử ra một chiếc trải tham gia thi đấu, tạo nên quy mô tranh tài vô cùng lớn với sự góp mặt của 21 trải. Trên mỗi thuyền đua có đúng 10 người, bao gồm 8 tay chèo dầm, 1 người cầm lái và 1 người phụ trách tát nước.
Nghi thức chuẩn bị cho lễ hội được tiến hành tuần tự theo lịch trình định sẵn:
- Ngày mùng 8 tháng 9: Làm lễ hạ thủy (khiêng thuyền đua đặt xuống nước) và bắt đầu tuyển chọn quân bơi.
- Ngày mùng 9 tháng 9: Tiến hành đợt tuyển chọn nhân sự lần thứ hai để chọn ra những gương mặt ưu tú nhất.
- Ngày mùng 10 tháng 9: Toàn bộ các tay chèo tập trung luyện tập phối hợp tay dầm trên mặt nước.
Do cuộc so tài diễn ra trực tiếp trên dòng sông Hồng lộng gió, nơi thường xuyên xuất hiện những đợt sóng lớn dễ gây lật hoặc đắm thuyền, nên tiêu chuẩn tuyển chọn trai bơi vô cùng khắt khe. Họ bắt buộc phải là những người giỏi bơi lội, có thể hình khỏe mạnh, dẻo dai và tinh thần đồng đội cực kỳ gắn kết. Đối với người cầm lái, yêu cầu quan trọng nhất là phải dày dạn kinh nghiệm sông nước, thấu hiểu luồng lạch sâu nông, biết phán đoán hướng gió để đưa thuyền vượt qua sóng to gió lớn an toàn.
Nghi lễ tôn nghiêm và luật lệ thi đấu cổ truyền
Từ sáng sớm ngày mùng 11, không gian chùa Keo đã ngập tràn mùi hương trầm ngan ngát. Khách thập phương đứng chật kín khu vực nhà tổ để lắng nghe kinh Phật. Đúng vào khoảng 10 giờ sáng, sau khi hoàn tất nghi thức dâng hương, vị giám khảo của cuộc thi sẽ đứng lên tuyên đọc bản luật thi gồm 8 điều vô cùng nghiêm ngặt. Dù các điều luật này không bao giờ thay đổi qua các thế hệ, nhưng năm nào ban tổ chức cũng nhắc lại cặn kẽ để tất cả mọi người cùng ghi nhớ và tuyệt đối tuân thủ. Tiếp đó, các tay lái đại diện cho các trải sẽ vào điện làm lễ bái Phật, bái Thánh.
Các cuộc đua tài bắt đầu khởi tranh vào lúc quá ngọ (khoảng 13 giờ chiều) và thường kết thúc vào giờ Thân (từ 16 đến 17 giờ cùng ngày). Hội bơi trải Hành Thiện không chỉ là ngày hội nước phô diễn sức khỏe đơn thuần, mà còn mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc nhằm tưởng nhớ Đức Thánh Nguyễn Minh Không. Sinh thời, ngài vốn xuất thân từ nghề chài lưới và là người đã truyền dạy nghề cá quý báu này cho người dân nơi đây.
Để minh chứng cho nguồn gốc này, trong chùa hiện vẫn còn lưu giữ một chiếc thuyền đánh cá cổ nhỏ dài khoảng 2 mét được làm bằng gỗ sơn son thếp vàng, phần mui phết sơn then đen bóng để làm đồ tự khí thờ phụng. Đến ngày thi chung kết, chiếc thuyền nhỏ này sẽ được rước từ trong điện thờ ra ngoài khu vực Tam quan, đóng vai trò như sự chứng giám tâm linh của ngài đối với cuộc đua tài của con cháu, thể hiện lòng tri ân sâu sắc của người dân Hành Thiện.
Thuyền “cò cốc” – Nét nhân văn truyền nghề cho thế hệ trẻ
Một nét đẹp độc đáo khác tại chùa Keo Hành Thiện là sự xuất hiện của một con thuyền đặc biệt mang tên thuyền “cò cốc”. Thuyền có chiều dài khoảng 8 mét, kiểu dáng tương đồng với thuyền đua lớn và được cất giữ cẩn thận trong khuôn viên chùa. Vào dịp hội làng, con thuyền này sẽ được hạ thủy xuống chiếc ao bán nguyệt nằm ngay trước cổng Tam quan để dành riêng cho các em thiếu nhi trong làng bơi chơi.
Tên gọi “cò cốc” bắt nguồn từ thiết kế phần đầu mũi thuyền vểnh cao lên, mô phỏng hình ảnh chiếc cổ của loài chim cò, chim cốc. Theo lời kể của các bậc cao niên, đây chính là bước tập dượt đầu đời đầy ý nghĩa. Thông qua việc vui chơi chèo thuyền trong ao nhỏ từ thuở ấu thơ, các em nhỏ sẽ dần làm quen với sông nước, để khi lớn lên sẽ không bị bỡ ngỡ, sợ hãi khi phải chèo lái những chiếc trải lớn ra ngoài đại giang (sông Hồng) đương đầu với sóng gió trùng khơi. Việc tạo ra sân chơi riêng này vừa mang lại niềm vui cho trẻ thơ trong ngày hội lớn của làng, vừa thể hiện tình yêu thương và tầm nhìn gìn giữ truyền thống lâu dài của thế hệ cha ông.
