Đối với người Lô Lô, việc dựng vợ gả chồng luôn gắn liền với nhiệm vụ xây dựng nhà cửa và ra ở riêng. Không gian sống độc lập này lý tưởng nhất là được hoàn thành trước khi các cặp đôi đón thành viên mới. Đây là một hành trình gian nan, đòi hỏi rất nhiều công sức từ đôi vợ chồng trẻ. Dẫu vậy, theo nếp sống lâu đời, hai người vẫn phải tự mình tìm kiếm đất đai để dựng nhà, khai khẩn nương rẫy nhằm chuẩn bị cho tương lai dài lâu, đồng thời sửa soạn chu đáo cho lễ mừng nhà mới.

Ngày Hội Của Bản Làng Và Nghi Lễ Thử Cột Độc Đáo

Theo tập quán địa phương, gia chủ sẽ nhận được sự trợ giúp từ những người thợ và trai tráng trong bản trong suốt quá trình dựng nhà. Thời điểm công trình hoàn thành được xem như một ngày hội lớn, thu hút sự tham gia của toàn thể dân bản. Khi đến chung vui, nam giới thường mang theo rượu, còn nữ giới lại chuẩn bị cơm, xôi hoặc các loại bánh. Sự góp mặt này vừa mang ý nghĩa chúc mừng, vừa giúp san sẻ phần nào chi phí tổ chức cho gia đình. Trong số các khách mời, thầy cúng (hay còn gọi là thầy mo) luôn là người được trân trọng mời đến đầu tiên.

Khi bắt đầu buổi lễ, thầy cúng tiến hành sắp xếp những công cụ dùng để khai thác lâm sản phục vụ việc làm nhà ngay trước khu vực bàn thờ. Khấn vái xong xuôi, thầy cầm búa và lần lượt gõ vào từng chiếc cột, mỗi vị trí gõ ba lần. Hành động này nhằm kiểm tra chất lượng gỗ cũng như độ an toàn của toàn bộ công trình, đồng thời cầu bình an, may mắn và sức khỏe cho mọi thành viên sống trong ngôi nhà. Song song với nhịp gõ búa, thầy cúng sẽ cất cao tiếng hát bài “Thử gỗ” để giới thiệu các loại gỗ được sử dụng và gửi lời chúc tốt đẹp tới gia chủ. Bài hát khép lại vừa vặn khi thầy hoàn thành một vòng quanh hệ thống cột.

“Cột nhà ta đã thử,
Gỗ rừng ta đã dùng,
Chín cột, mười cột cứng,
Nhà này thật là vững…
Nhà hợp nữ, hợp nam
Nhà hợp trời, hợp đất…”

Tục Đập Bầu Và Khai Mạc Tiệc Rượu

Ngay sau khi nghi thức thử cột hoàn tất, chủ nhà sẽ bê một quả bầu lớn ra giữa nhà và mời toàn thể khách khứa cùng tham gia đập vỡ. Ai nấy đều hào hứng dùng tay đấm vào quả bầu để hòa chung niềm vui với gia đình. Phần vỏ và ruột bầu sau khi vỡ sẽ được đem đi nấu thành món ăn để mọi người cùng thưởng thức. Theo những câu chuyện truyền thuyết của tộc người Lô Lô, quả bầu vốn do rồng sinh ra và chính là nơi trú ẩn đầu tiên của tổ tiên họ. Việc duy trì tục lệ đập bầu trong ngày vui này là cách để hậu thế tưởng nhớ về một huyền thoại xa xưa.

Khi mọi thứ đã sẵn sàng, gia chủ đứng dậy đưa lời chào mừng và chính thức tuyên bố khai mạc tiệc rượu bằng những câu ca mộc mạc:

“Người tóc trắng ngồi trên,
Người tóc đen ngồi dưới.
Mời người già nhắm rượu,
Mời người trẻ “gắp rau”.” ⁽¹⁾

Nhịp Sống Về Đêm: Những Điệu Hát Tự Sự Và Giao Duyên

Sau khi phương diện ăn uống kết thúc, các nghệ nhân trong bản mang kèn và sáo đến để cùng nhau hòa tấu liên tục từ đêm cho tới sáng. Trong không gian ấy, bên bếp lửa bập bùng ở trung tâm ngôi nhà, những cụ già vừa ngồi hút thuốc vừa ngắm nhìn vẻ đẹp của nơi ở mới, đồng thời dành tặng những lời ngợi ca, chúc tụng bằng trí tưởng tượng phong phú của mình. Cùng thời điểm đó, nhóm thanh niên lại cùng nhau hát đối đáp. Nội dung các bài hát tập trung tái hiện lại chặng đường lao động vất vả mà cặp vợ chồng đã trải qua để có được cơ ngơi như ngày hôm nay.

Cuộc hát diễn ra với nhịp điệu chậm rãi, đan xen giữa lối hát đối đáp và giọng kể tự sự, mọi người vừa ca hát vừa nhâm nhi chén rượu nồng cho đến tận lúc bình minh. Đến khi trời sáng rõ, khách khứa mới ra về và không quên hẹn gặp lại nhau trong buổi hát vào đêm kế tiếp.

Đêm Thứ Hai: Sân Chơi Của Tình Yêu Tuổi Trẻ

Đêm hội thứ hai chính là không gian dành riêng cho những làn điệu hát giao duyên. Đây thực sự là khoảng thời gian đặc biệt dành cho giới trẻ trong làng. Họ chủ động chia thành hai phe nam và nữ rõ rệt, trong đó phía nữ đóng vai trò là chủ nhà, còn phía nam sẽ sắm vai những người khách đến chơi:

Chủ:
“Đêm nay là đêm gì?
Mà sáng rừng, sáng núi
Chúng ta mừng nhà mới…”

Khách:
“Tối nay là tối gì?
Mà bếp reo lửa sáng
Đêm nay là đêm gì?
Mà hát vui làng bản.”

Cuộc đối thoại cứ thế tiếp diễn, mở đầu bằng các câu hát làm quen mộc mạc, sau đó chuyển dần sang lối hát tự sự chia sẻ tâm tình, và khép lại bằng những lời hát ngỏ lời yêu thương. Thời gian càng trôi về khuya, những lời ca mang tính chất trữ tình lại càng trở nên sâu lắng và đằm thắm hơn bao giờ hết.

Giá Trị Cộng Đồng Trong Nét Đẹp Văn Hóa Lô Lô

Hội mừng nhà mới của đồng bào Lô Lô không đơn thuần là niềm hạnh phúc lớn lao của riêng một mái ấm, mà nó còn đóng vai trò là ngày hội chung mang tính gắn kết của toàn thể xóm bản. Người dân nơi đây luôn quan niệm ngôi nhà là biểu tượng thiêng liêng cho sự sum họp, cho cuộc sống hạnh phúc bền vững của gia đình, và gia đình chính là một phần tử không thể tách rời của cả cộng đồng. Lễ mừng này chính là dịp để biểu hiện một phong tục tốt đẹp gắn liền với lối suy nghĩ, nếp sống cổ truyền cùng tinh thần tương thân tương ái đặc trưng của người Lô Lô.

---

(1) Tức thịt, theo lối nói khiêm tốn của người Lô Lô.