Lễ Ăn Cơm Mới Của Các Dân Tộc Tây Nguyên

Các cộng đồng dân tộc thiểu số tại vùng đất Tây Nguyên phần lớn duy trì niềm tin theo đa thần giáo. Sở hữu tâm hồn mộc mạc và chân thành, đời sống tâm linh của họ vẫn lưu giữ sâu sắc những dấu ấn từ tín ngưỡng nguyên thủy. Cư dân nơi đây quan niệm rằng mọi vị thần linh, từ những bậc đại thần nắm giữ quyền năng cai quản tối cao cho đến các vị thần nhỏ hơn, thảy đều mang những cung bậc cảm xúc tương tự con người, biết vui buồn, hờn giận hay yêu thương. Khi con người dâng cúng nhiều lễ vật kính trọng, đặc biệt là gửi gắm lòng thành kính tuyệt đối, họ sẽ nhận lại sự chở che, nâng đỡ và ủng hộ xứng đáng từ thế giới tâm linh. Trong hệ thống các vị thần (Yang) được tôn kính phụng thờ, thần lúa luôn chiếm giữ vị trí trang trọng, không hề thua kém so với thần Nước, thần Núi hay thần Cây. Chính vì lẽ đó, khu vực nương rẫy được xem là không gian vô cùng thiêng liêng; từng hạt lúa nảy mầm từ mảnh đất này là món quà quý giá do các vị thần ban phát nhằm nuôi sống con người.

Mỗi năm, ngay khi công việc thu hoạch mùa màng hoàn tất, người dân lại rộn ràng tổ chức lễ ăn cơm mới. Ngày hội này vừa mang ý nghĩa tạ ơn các vị thần linh, vừa là dịp để cộng đồng cùng nhau chung vui, hưởng thành quả ngọt ngào sau một chặng đường lao động cực kỳ nhọc nhằn, vất vả. Dù phương thức tổ chức cùng vài nghi thức hành lễ ở mỗi tộc người có những nét đặc thù riêng biệt, song tất cả đều gặp gỡ ở một tầng ý nghĩa chung: bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thần linh khi khép lại một chu kỳ sản xuất nông nghiệp chính trong năm. Đối với người Mạ, ngày vui mừng thu hoạch xong (gọi là Nhu Khe) chính là ngày hội lớn nhất năm của buôn làng, với thời gian hội hè thường kéo dài suốt 7 ngày. Ngày vui ăn cơm mới của đồng bào Êđê (gọi là Hma Ngắt) cũng mang giá trị tinh thần tương đồng như nghi lễ cúng Mpan Bar của người Mnông diễn ra sau mùa lúa. Những nghi thức này đều khởi nguồn từ một tư duy chung: hành động đưa hạt lúa về cất giữ ở kho không đơn thuần là việc lao động chân tay cụ thể, mà được trân trọng xem như quy trình “thu hồn lúa về nhà”, và khu vực kho chứa chính là nơi trú ngụ của hồn lúa, một chốn linh thiêng bất khả xâm phạm ngay trong gia đình. Cũng phải đợi đến khi lễ cúng này hoàn thành, toàn bộ những điều kiêng kỵ trong kỳ thu hoạch mùa vụ mới chính thức chấm dứt. Trong khi đó, ngày hội ăn cốm mới (Samớk) của người Bahnar lại diễn ra trong vòng 3 ngày ngay thời điểm bắt đầu gặt hái, để rồi kế tiếp sẽ tổ chức lễ Sơmắh Kek khi bước vào giai đoạn tuốt lúa đồng loạt, và cuối cùng là lễ đóng cửa kho (Sơmăh Teng Amăng) khi gùi lúa cuối cùng được đưa vào nhà an toàn.

Một bộ phận người Bahnar theo đạo Thiên Chúa, dù không tham gia các hoạt động cúng bái truyền thống, vẫn thực hiện giết heo, gà, dê để liên hoan trong dịp ăn cơm mới. Riêng những người Giarai theo hệ phái Tin Lành thì chỉ từ bỏ phong tục uống rượu cần và không tiến hành cúng tế các vị thần, thay vào đó họ dâng lời tạ ơn lên Thiên Chúa.

Tương tự như người Việt đón Tết Nguyên Đán, các tộc người nơi đại ngàn Tây Nguyên sau khi kết thúc mùa gặt, vốn cũng rơi vào khoảng thời gian cuối năm âm lịch, sẽ tiến hành làm lễ ăn cơm mới. Tuy nhiên, một điểm khác biệt là hoạt động này không diễn ra đồng loạt cùng lúc, mà được tiến hành tuần tự từ nhà này qua nhà khác trong buôn làng dựa theo một trật tự đã bàn bạc, thống nhất từ trước. Quy mô tổ chức ngày lễ lớn hay nhỏ phụ thuộc hoàn toàn vào kết quả thu hoạch nhiều hay ít của từng hộ gia đình, và cũng dựa vào điều kiện đó mà thời gian hội hè có thể kéo dài một hoặc nhiều ngày. Đây cũng chính là cơ hội tốt để chủ nhà gửi lời mời bà con, họ hàng cùng bạn bè ở các buôn làng lân cận đến chung vui, ăn uống. Gia đình nào đón tiếp càng đông khách khứa ghé thăm thì càng tự hào bởi đó là niềm vinh dự lớn. Vì thế, bên cạnh các nghi thức cúng tế thần linh, hồn lúa cùng tổ tiên kết hợp cầu mong sức khỏe dồi dào cho gia quyến, người dân còn say sưa đánh cồng, chiêng, trống, cùng nhau vui chơi và ca hát rộn ràng suốt nhiều ngày đêm liên tục.

Chi Tiết Nghi Lễ Ăn Cơm Mới Của Đồng Bào Êđê

Khi những hạt lúa trên rẫy đã được gom đầy vào các Sang mđiê (tức kho để lúa), gia chủ liền bắt tay chuẩn bị tổ chức lễ cúng cơm mới. Nghi lễ này không thực hiện cho cả buôn cùng lúc mà diễn ra lần lượt ở từng hộ. Trong nhà, phụ nữ đảm nhận công việc bếp núc, nấu nướng món ăn. Đàn ông lo liệu các ché rượu cần, chuẩn bị heo, gà để làm thịt, đồng thời vào rừng chặt cây và đẽo cột gơtig (loại cột chuyên dùng để buộc các ché rượu cần trong kỳ lễ). Các khách mời cùng họ hàng từ những buôn làng xa gần đều đã nhận được thông báo. Những chàng trai khỏe mạnh lo việc chặt củi, các cô gái chăm chỉ giã gạo; âm thanh chày giã gạo vang vọng khắp buôn từ lúc sáng sớm tinh mơ cho đến khi ông mặt trời đi ngủ. Đám trẻ con tỏ ra vô cùng háo hức, chúng vui đùa chạy nhảy hoặc vây quanh các bà già đang cẩn thận soạn ra từ chiếc gùi dliêng lớn những bộ áo, váy, khố đẹp đẽ, cùng những tấm chăn mang sắc đen, đỏ rực rỡ dành riêng cho ngày lễ. Trường hợp gia chủ là người trưởng tộc, các hộ họ hàng trong buôn còn có nghĩa vụ mang thêm đồ cúng kiếng đến đóng góp chia sẻ.

Mọi công tác chuẩn bị lúc này đã hoàn tất chỉn chu. Chiếc cột gơng đã được dựng lên vững chãi, các ché rượu cần buộc chặt vào dây định vị, những bộ chiêng Ana, chiêng Sar cũng được treo cẩn thận lên xà nhà. Nguồn nước mát từ suối được gùi về đổ đầy các nồi năm, nồi mười cỡ lớn. Heo đã làm mổ sạch, gà được thui vàng, toàn bộ vật phẩm dâng cúng khác được bày biện gọn gàng trên sàn nhà.

Thầy cúng khoác trên mình bộ lễ phục trang nghiêm bước ra, thực hiện thao tác hút rượu cần vào một chiếc bát nhỏ rồi hòa cùng chút tiết heo, sau đó trân trọng mời người nữ chủ nhân (người cao tuổi nhất trong nhà) ngồi trước mâm lễ, đặt chân lên lưỡi rìu để nhận lễ vật. Không gian bỗng chốc rung lên bởi tiếng chiêng với nhịp điệu vừa trầm hùng, vừa náo nức vang lên. Thầy cúng bắt đầu đọc bài khấn nguyện nhằm thể hiện lòng biết ơn sâu sắc đến các vị thần linh:

“Ơ Yang phía đông, ơ Yang phía tây, ơ Yang mây, Yang đất, Yang mưa, Yang núi… Nay lúa đã suốt về, heo đực đã mổ, rượu đã đầy ché… Xin mời các Yang hãy cầm cần rượu, ăn miếng thịt heo, bát cơm mới đầu mùa. Mong Yang cho mùa sau lúa ngoài rẫy sai bông, mẩy hạt, đến kỳ thu hoạch đầy gùi, ngập kho…”.

Dứt lời khấn, thầy cúng đi vẩy rượu thiêng để chúc phúc tại các khu vực bếp lửa, dàn chiêng, cầu thang và kho lúa. Ngay sau khi phần nghi lễ trang trọng kết thúc, cuộc tiệc vui chính thức được bắt đầu. Các bậc ông bà, cha mẹ trong buôn, cùng khách khứa xa gần và bạn bè bắt đầu ăn uống no say trong không khí hoàn toàn tự nhiên, thoải mái.

Người nữ chủ nhà vinh dự được mời vít cần rượu đầu tiên, sau đó lượt uống lần lượt chuyển sang người già rồi đến người trẻ, ưu tiên trong dòng họ trước rồi mới đến người trong buôn sau… Tất cả mọi người vừa thưởng thức ẩm thực, vừa tham gia các trò vui, ca hát say sưa; ai cảm thấy mệt trước thì có thể tự do ra về. Những người chọn ở lại tiếp tục được mời nối tay nhau trên cần rượu, vừa thưởng thức tiếng chiêng vừa nghe hát A-day (một thể loại dân ca trữ tình đặc trưng) để giãi bày những tâm sự thầm kín. Đặc biệt, khách đến tham dự lễ khi ra về còn được gia chủ tận tay trao tặng một gói thức ăn nhỏ, như một cách sẻ chia sự may mắn, tốt lành đến từng bếp lửa gia đình.

Khi đêm đã về khuya, một cụ già có nhiều trải nghiệm và giỏi giang trong buôn sẽ được trân trọng mời kể Khan – thể loại khúc tráng ca truyền thống độc đáo của người Êđê. Lúc này, cả người kể lẫn người nghe đều như hòa mình, chìm đắm vào không gian cổ xưa của các bản anh hùng ca tuyệt diệu, nơi tái hiện hình ảnh những dũng sĩ huyền thoại như Đăm Săn, Đăm Di, mà các chiến công hiển hách của họ mãi là niềm tự hào to lớn của toàn bộ tộc.

Giọng kể của nghệ nhân dân gian lúc thì trầm hùng giống như dòng sông đang cuộn chảy bên vách núi đá, lúc lại trở nên dồn dập, ạt ào tựa như đang băng qua những con thác ghềnh đầy hiểm trở, khi thì thầm nhỏ nhẹ như làn gió thoảng, lúc lại êm ái như tiếng lá rụng giữa lòng rừng khuya tịch mịch.

Cứ như vậy, lễ ăn cơm mới tiếp diễn liên tục từ nhà này sang nhà khác, kéo dài suốt từ tháng chạp cho tới tận tháng giêng năm sau. Ngày hội ăn cơm mới của người Êđê lưu giữ đậm nét dấu ấn của phong tục “ăn năm, uống tháng” đầy thảnh thơi trong không gian mùa xuân của núi rừng. Họ cùng nhau vui say trọn vẹn, ca hát xuyên đêm, để rồi ngay sau đó lại tràn đầy khí thế chuẩn bị bước vào một mùa trồng tỉa mới với thật nhiều kỳ vọng và niềm tin mới.