Hội đua thuyền, đua ghe hay bơi trải là một loại hình sinh hoạt văn hóa sông nước có từ ngàn đời xưa của người Việt cùng một số dân tộc thiểu số tại nước ta. Hoạt động thi tài đặc sắc này thường được tổ chức chủ yếu trong các hội làng. Đây có thể là phần nội dung cốt lõi, một lễ nghi bắt buộc phải thực hiện, hoặc là một chương trình nghệ thuật nổi bật của lễ hội tại các địa phương sở hữu những dòng sông lớn, các nhánh sông chảy qua, hay ở những khu vực có hồ, đầm tự nhiên với diện tích rộng lớn. Tại những địa bàn này, người dân địa phương thường có tục thờ thủy thần hoặc các biểu tượng đại diện cho thần nước (chẳng hạn như vị thánh Tam Giang).
Chính vì vậy, hội bơi trải truyền thống hướng tới rất nhiều mục đích ý nghĩa: vừa là hoạt động vui chơi giải trí lành mạnh trong các dịp hội xuân, hội thu; vừa là sân chơi để rèn luyện kỹ năng chèo lái, định vị sông nước cho người dân chài lưới; đồng thời cũng được tôn vinh như một môn thể thao nghệ thuật độc đáo. Ngoài ra, sự kiện này còn nhằm tri ân, tưởng nhớ những vị anh hùng dân tộc có công lao to lớn trong các trận thủy chiến lịch sử, đồng thời gắn liền mật thiết với nghi thức cầu nước, cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.
Ý nghĩa tín ngưỡng sâu sắc và tầm ảnh hưởng trong khu vực
Trong công trình nghiên cứu nổi tiếng mang tên “Lễ thức nông nghiệp của người Campuchia” (Étude sur les rites agraires des Cambodgiens, E.P. Maspéro, Paris, Mouton & Co La Haye, 1969), bà E.P. Maspéro đã chỉ ra rằng đua thuyền là một ngày hội nước mang nhiều tầng ý nghĩa sâu xa. Sự kiện này gắn kết chặt chẽ với tục thờ thần nước, nghi thức cầu mưa cùng tín ngưỡng phồn thực phong phú. Những giá trị đó được thể hiện rõ nét qua tư duy lưỡng hợp (mối quan hệ âm – dương) giữa các cặp biểu tượng đối lập nhưng bổ trợ cho nhau như: khô và ướt, lửa và nước, mặt trời và mặt trăng, hay chim và rắn.
Song song với đó, đây cũng là một loại hình lễ hội vô cùng phổ biến tại các quốc gia Đông Nam Á – vùng đất đặc trưng bởi khí hậu nhiệt đới gió màu và nền văn minh lúa nước lâu đời. Đây là nét sinh hoạt văn hóa đặc trưng tới mức, ở một số quốc gia, lễ hội dân gian này đã được nâng tầm thành quốc lễ (như tại Việt Nam) hoặc trở thành ngày lễ hoàng gia (fête royale như ở Thái Lan).
Cội nguồn lịch sử lâu đời qua các thời kỳ
Tại Việt Nam, phong tục đua thuyền, đua ghe đã sớm trở thành một truyền thống ăn sâu vào tiềm thức và đời sống văn hóa lễ hội của người dân. Ngược dòng lịch sử tìm về thời kỳ văn hóa Đông Sơn, hoạt động này đã được khắc họa vô cùng sinh động, rõ nét trên bề mặt của các bảo vật quốc gia như trống đồng Sông Đà (Hòa Bình), trống đồng Miếu Môn (Hà Tây cũ) và trống đồng Ngọc Lũ (Nam Định).
Bước sang giai đoạn sau Công nguyên, sử sách cổ có ghi chép lại rằng hoàng đế Lê Đại Hành chính là vị vua đầu tiên thiết lập điển lệ, chính thức nâng tầm hoạt động bơi trải thành ngày quốc lễ của đất nước. Tiếp nối truyền thống tốt đẹp đó, các triều đại phong kiến sau này như nhà Lý, nhà Trần và nhà Nguyễn vẫn duy trì tổ chức sự kiện trọng đại này đều đặn hàng năm.
Sự đa dạng mang đậm dấu ấn bản địa theo vùng miền
Có thể khẳng định rằng, ở bất kỳ vùng đất nào trên dải đất hình chữ S sở hữu hệ thống sông ngòi hay đầm hồ lớn thì ở đó đều tồn tại phong tục đua thuyền, đua ghe. Tuy là một loại hình văn hóa có tính phổ biến cao, song do sự khác biệt về điều kiện sản xuất, môi trường tự nhiên cũng như lối sống đặc thù của từng địa phương nên phương thức tổ chức, luật lệ và các nghi thức tế lễ ở mỗi nơi lại mang những sắc thái độc đáo riêng biệt:
- Khu vực đồng bằng và trung du Bắc Bộ: Khái niệm hội đua thuyền, đua trải hay bơi trải đã trở nên vô cùng quen thuộc với người dân. Tuy nhiên, tùy theo tiếng địa phương mà mỗi nơi lại có cách gọi khác nhau, ví dụ như “Tiệc bơi” ở Phú Thọ, “Đấu chu” tại Bắc Ninh, “Chèo trải” ở Thanh Hóa hay “Trò bơi” tại Nghệ An.
- Khu vực miền Trung (từ Thừa Thiên Huế trở vào): Hội đua ghe của cộng đồng người Việt tại đây có sự giao thoa, tiếp thu thêm một số quy tắc và nghi lễ độc đáo từ nền văn hóa Chăm cổ xưa.
- Khu vực Nam Bộ: Bên cạnh ngày hội đua ghe của người Việt, vùng đất này còn nổi tiếng với hội đua ghe ngo đặc sắc của đồng bào Khơ-me Nam Bộ, một hoạt động gắn liền với ngày lễ Ok Om Bok – lễ hội tiêu biểu nhất trong năm của họ.
Giá trị tinh thần thượng võ và gắn kết cộng đồng
Dù được tổ chức với mục đích, yêu cầu cụ thể nào và có sự khác biệt nhất định về cách thức triển khai, hội đua thuyền trong tâm thức của người tham gia ngày nay trước hết vẫn là một ngày hội lớn để tôn vinh và biểu dương sức mạnh tập thể. Đây là một hoạt động văn hóa thể thao lành mạnh, kết tinh trọn vẹn tinh thần thượng võ truyền thống kiên cường của dân tộc, đồng thời mang lại niềm tự hào to lớn cho toàn thể cộng đồng cư dân bản địa.
