Trong cuốn bách khoa lịch sử Lịch triều hiến chương loại chí, tác giả Phan Huy Chú có chép lại câu chuyện: Vào năm Thiên Phúc thứ 6 (985) thuộc triều đại vua Lê Đại Hành, nhân dịp ngày sinh nhật của bậc thiên tử, nhà vua đã hạ lệnh cho các nghệ nhân dựng một ngọn núi nhân tạo đặt ngay trên thuyền lớn. Chiếc thuyền này sau đó được thả trôi trên dòng sông và được đặt tên là núi “Nam Sơn”. Vua cũng cho mở một cuộc thi tài bơi chèo để người dân cùng tham gia đua sức. Kể từ mốc thời gian đó, ngày hội đua thuyền đã trở thành một hoạt động được tổ chức đều đặn hằng năm.
Quy mô tổ chức và các công trình hoàng gia bên bờ sông Hồng
Bước sang thời nhà Lý, ngày hội bơi trải này đã chính thức trở thành một điển lệ, một thú vui tiêu khiển định kỳ mỗi năm của tầng lớp vua quan cũng như binh lính và người dân từ trong hoàng cung ra đến ngoài nội thành. Nhằm phục vụ cho các dịp lễ trọng đại này, các bậc vua chúa nhà Lý đã cho xây dựng hệ thống cung điện nguy nga nằm ở phía đông dọc bờ sông Hồng.
Cụ thể, điện Hàm Quang được hoàn thành vào năm 1011, tiếp đó điện Linh Quang được xây dựng vào năm 1058. Sau này, trong khoảng thời gian từ năm 1138 đến năm 1175, vua Lý Anh Tông tiếp tục cho tạo dựng thêm cung Thánh Từ và cung Thủy Tinh. Khi ngày hội chính thức diễn ra, hoàng đế cùng các quan đại thần sẽ ngự lãm, theo dõi cuộc đấu từ điện Hàm Quang và điện Linh Quang. Trong khi đó, khu vực cung Thánh Từ và cung Thủy Tinh là vị trí dành riêng cho hoàng hậu, công chúa cùng các phi tần ngồi thưởng thức.
Tiêu chuẩn chọn lựa thủy thủ và thiết kế thuyền đua đặc trưng
Lực lượng tham gia trực tiếp vào cuộc đua là các dân quân được tuyển chọn kỹ lưỡng từ trước, họ phải trải qua quá trình rèn luyện nghiêm ngặt trong khoảng gần một tháng. Những tay chèo này bắt buộc phải có kỹ năng bơi lội xuất sắc, đồng thời sở hữu khả năng lặn sâu dưới nước suốt nhiều giờ đồng hồ liên tục. Yêu cầu này nhằm phòng ngừa rủi ro nếu chẳng may xảy ra tai nạn đắm thuyền khi đang thi đấu tài năng.
Xét về quy cách, mỗi chiếc thuyền đua có chiều dài ước chừng 50 thước và chiều rộng đạt 4 thước (trong đó ghi chép quy đổi thước ta bằng 0,40 cm). Thuyền được tạo dáng mô phỏng hình một con cá, với phần mũi ở hai bên được đắp nổi cặp mắt cá lồi lên rõ rệt, còn phần đuôi lại được vuốt cong vút lên cao giống hình đuôi tôm. Trên mỗi phương tiện sẽ có 14 thủy thủ cùng phối hợp hành động. Mỗi đội đua sẽ đóng khố và đội loại khăn trên đầu mang những sắc màu riêng biệt để phân biệt.
Khí thế hào hùng của chặng đua trên sông
Cự ly tranh tài được thiết lập trên một đường bơi chạy dài tới nhiều ki-lô-mét dọc theo dòng sông. Ngay sau tiếng pháo lệnh phát ra, hàng trăm chiếc thuyền đua đồng loạt lao vút đi từ vạch xuất phát. Không gian lúc ấy được lấp đầy bởi tiếng trống chiêng rộn rã, giục giã liên hồi, hòa cùng tiếng hò reo vang dội cả một góc trời. Sự cộng hưởng âm thanh vang vọng mặt nước làm cho cuộc đua mang đầy đủ sinh khí và vẻ hào hùng, tựa như hình ảnh một đoàn quân đang tiến ra chiến trường với niềm tin nắm chắc phần thắng trong tay.
Quy định cuộc thi rất khắt khe khi những chiếc thuyền nào bị lật úp giữa chừng, hoặc làm ướt chiếc khăn đội đầu của các thủy thủ thì toàn đội đều lập tức bị loại bỏ quyền thi đấu. Ngay trong thời điểm cuộc đua đang diễn ra gay cấn, một đội thủy quân tinh nhuệ mặc nhung phục chỉnh tề, ngồi trên 4 chiếc chiến thuyền lớn mang tên Long phượng, Ngũ xà, Hổ báo và Long vũ. Đội quân này vừa tiến hành đánh trống, khua cồng, vừa bơi lượn qua lại trên mặt sông nhằm thực hiện nhiệm vụ kiểm soát trật tự và phô diễn uy lực của triều đình.
