Người dân Nghệ An xưa nay vẫn lưu truyền câu nói nổi tiếng: “Nhất hội thủy, nhì hội sơn”. Điều này cho thấy các lễ hội sông nước luôn chiếm giữ vị trí tối thượng trong đời sống tinh thần của cộng đồng nơi đây. Thực tế, người dân xứ Nghệ vô cùng say mê hoạt động đua thuyền.
Những ngày hội sông nước tại vùng đất này rất phong phú về nội dung lẫn đa dạng về loại hình biểu diễn. Người ta tổ chức đua thuyền để cầu nguồn nước mát lành, cầu mong đánh bắt được nhiều cá tôm, hay đơn thuần để so tài sức khỏe, luyện tập quân sĩ. Đôi khi, hoạt động này còn nhằm kỷ niệm những chiến tích thủy chiến lẫy lừng hoặc tưởng nhớ các vị anh hùng có công với nước. Sân chơi này thu hút sự tham gia của cả nam lẫn nữ, chia thành các đội nam và đội nữ tranh tài riêng biệt.
Nguồn gốc linh thiêng tưởng nhớ Uy Minh Vương Lý Nhật Quang
Tục đua thuyền rồng là một phần nghi lễ đặc sắc và không thể thiếu trong ngày hội đền Quát (đền Quả). Ngôi đền này là nơi thờ phụng Lý Nhật Quang, người con trai thứ tám của hoàng đế Lý Thái Tổ. Ông là vị hoàng tử có tư chất thông minh, hiếu học từ nhỏ và mang chí lớn hơn người. Khi trưởng thành, ông trở thành vị danh tướng lập nhiều công trạng trong việc bảo vệ dải biên thùy phía nam của tổ quốc.
Không chỉ vậy, ông còn dốc lòng giúp đỡ dân lành khơi thông dòng chảy, đắp đê ngăn lũ lụt nên sau khi mất, ông được người dân địa phương tôn thờ kính cẩn. Các triều đại phong kiến sau đó đã sắc phong ông là Uy Minh Vương.
Nghi thức rước thuyền rồng độc đáo trên bộ
Đền Quả tọa lạc tại địa phận xã Bồi Sơn, thuộc huyện Đô Lương, tỉnh Nghệ An. Theo lệ cổ, cứ ba năm một lần, làng lại tổ chức mở hội lớn. Ban khánh tiết sẽ lựa chọn ngày tốt lành vào khoảng hạ tuần tháng giêng để khai hội, và các hoạt động chính diễn ra trọn vẹn trong một ngày.
Từ lúc sáng sớm tinh mơ, các cụ cao niên trong làng đã tề tựu tại đền tế để dâng hương, làm lễ cáo trình lên các vị thần linh. Ngay sau đó, một nghi thức vô cùng đặc trưng được tiến hành: rước thuyền rồng trên bộ từ đền Quả sang đền Bà Bụt.
Dẫn đầu đoàn rước là các trai đinh khỏe mạnh khoác lên mình trang phục chỉnh tề, đẩy bốn con ngựa bằng gỗ được chế tác uy nghi (gồm hai con sơn màu hồng và hai con sơn màu trắng) có trang bị đầy đủ dây cương, đai yếm và quả nhạc lục lạc dưới tàn lọng che mát.
Theo sau là đoàn thuyền rồng gồm 12 chiếc do chính các trai đinh mặc đồng phục (những người trực tiếp tham gia bơi trải sau đó) khiêng trên vai. Những chiếc trống lớn, chiêng to cũng được đoàn người khiêng đi và gõ nhịp đều đặn dọc đường.
Nối tiếp phía sau là hàng ngũ các cụ bô lão cùng chức dịch trong làng. Đi cuối đoàn diễu hành là đội múa lân sôi động hòa cùng âm thanh réo rắt của các nhạc cụ đàn, sáo, sênh, phách.
Cuộc đua tài kịch tính trên dòng sông Lam
Sau khi hoàn tất các nghi thức cáo trình trang trọng tại đền Bà Bụt, những chiếc thuyền rồng sẽ lần lượt được đưa xuống dòng sông Lam làm lễ hạ thủy để sẵn sàng bước vào cuộc đua chính thức. Các tay chèo thuộc thuyền nào sẽ nhanh chóng ổn định vị trí trên thuyền đó, tập trung tinh thần chờ đợi hiệu lệnh xuất phát.
Đường đua trên sông Lam có cự ly ngắn, chỉ dài khoảng 600 mét, được giới hạn rõ ràng bởi hai cột mốc tiêu dựng ở hai đầu sông. Để phân định thắng thua, các thuyền đua bắt buộc phải thực hiện việc chèo bơi qua lại nhiều vòng trong sự hò reo cổ vũ nồng nhiệt của dân làng dọc hai bên bờ.
