Thừa Thiên – Huế là vùng đất sở hữu hệ thống sông ngòi dày đặc cùng nhiều đầm, phá nước lợ rộng lớn. Hằng năm, cứ vào các dịp vui chơi, những ngày lễ hội hay Tết nguyên đán, người dân nơi đây lại nô nức tổ chức hội đua thuyền truyền thống trên sông Hương, sông Bồ hoặc tại cửa Thuận An thuộc phá Tam Giang.
Đối với nhiều người dân địa phương, hoạt động này không chỉ dừng lại ở việc thi thố tài năng hay rèn luyện kỹ thuật chèo lái dẻo dai, mà đã trở thành một nét sinh hoạt văn hóa tinh thần, một thú vui dân dã ăn sâu vào tiềm thức. Do đó, những chiếc ghe đua luôn được cộng đồng trân quý, cất giữ riêng trong nhà bảo quản, có người cắt cử trông coi nghiêm ngặt và luôn làm lễ cúng thần linh trang trọng trước khi hạ thủy.
Phân loại các dòng ghe đua đặc trưng xứ Huế
Ghe đua tại vùng đất Thừa Thiên – Huế thường được chia làm hai loại chính:
- Ghe ngang: Loại ghe có kích thước ngắn, sức chứa dao động từ 10 đến 12 người, bao gồm đầy đủ lực lượng quân bơi, người cầm lái và người lo việc tát nước.
- Ghe mực: Dòng ghe được đóng theo những mực thước quy định chặt chẽ, sở hữu thân dài tầm với sức chở tối đa lên đến 32 người, bao gồm các tay chèo, người lái, người gõ nhịp giữ dầm và người tát nước.
Về mặt kết cấu kỹ thuật, cả hai dòng ghe đua kể trên đều có cấu tạo ưu việt với phần dưới (phần mê) được đan từ những thanh tre cật dẻo dai rồi trét kín bằng dầu rái chống thấm nước, trong khi phần trên (phần be) được ghép bằng các tấm gỗ bền chắc. Thiết kế thông minh này giúp trọng lượng của ghe cực kỳ nhẹ, tạo khả năng lướt sóng nhanh vượt trội.
Thể thức thi đấu nghiêm ngặt ảnh hưởng nét văn hóa cổ
Các quy định trong hội đua ghe xứ Huế được duy trì rất chặt chẽ. Nhiều nhà nghiên cứu nhận định rằng, từ địa phận Thừa Thiên trở vào miền Nam, thể thức đua ghe của người dân có chịu những ảnh hưởng nhất định từ nền văn hóa Chăm cổ xưa.
Đường đua thường được ban tổ chức bố trí ở những khúc sông thông thoáng, thuận lợi nhất cho việc quan sát của người xem với độ dài trung bình dao động từ 1,5 đến 2 km.
Mỗi cuộc tranh tài bắt buộc phải hoàn thành đủ 3 vòng với 6 tráo (tương đương 6 lượt đi và về) tính mốc từ khu vực khán đài chính. Vì chặng đường bơi dài, số lượng ghe tham dự đông đảo lại chia làm nhiều đợt thi đấu xuyên suốt cả ngày nên công tác giám sát đường bơi được tiến hành rất nghiêm ngặt. Điều này giúp ngăn chặn các hành vi gian lận như bơi tắt (đi hớt), bơi sai luật hay không đúng lộ trình quy định.
Tại hai đầu vè tiêu, bao gồm vè thượng (tiêu phía trên) và vè hạ (tiêu phía dưới), ban tổ chức đều bố trí trọng tài trực sẵn trên thuyền để phát thẻ cho các ghe khi hoàn thành vòng rẽ. Khi chèo về đến đích, mỗi đội ghe bắt buộc phải trình diện đủ trước ban giám khảo 6 tấm thẻ (gồm 3 thẻ vè thượng và 3 thẻ vè hạ) thì kết quả mới được công nhận.
Diễn biến kịch tính từ điểm xuất phát
Thông tin về ngày hội thường được ban tổ chức phát đi trước cả tháng trời để các đơn vị kịp thời đăng ký và chuẩn bị chu đáo. Những hội đua cấp làng xã thường diễn ra đơn giản hơn, trong khi các ngày hội quy mô cấp huyện, cấp vùng hay liên huyện được tổ chức vô cùng bài bản và công phu.
Vào ngày khởi tranh, các đội ghe sau khi bốc thăm xác định vị trí xuất phát sẽ tập trung đông đủ trước khu vực khán đài. Các tay chèo mặc đồng phục chỉnh tề, ngồi đúng vị trí quy định trên mỗi chiếc ghe.
Khi tiếng trống lệnh vang lên giòn giã, các tay lái đang đứng trên bờ sẽ nhanh chóng chạy đến vị trí ghe của mình, thực hiện những động tác dứt khoát đẩy ghe ra khỏi bến. Luật đua quy định các ghe phải chèo một vòng quanh vè rốn trước rồi mới được hướng thẳng về phía vè thượng, sau đó vòng ngược lại hướng về vè hạ (chèo qua trước khán đài chính) rồi tiếp tục vòng lên vè thượng cho đến khi hoàn thành đủ 3 vòng 6 tráo.
Ngay ở điểm xuất phát sát khán đài, các ghe phải thực hiện vòng cua quanh vè rốn. Do khúc sông này có phạm vi hẹp, lượng ghe tập trung đông kết hợp sóng nước cuộn lên dữ dội nên rất dễ xảy ra các va chạm mạnh dẫn đến lật úp hoặc chìm ghe nếu các tay chèo thiếu kinh nghiệm xử lý.
Khi về đích ở vòng cuối cùng cũng tương tự, các đội ghe phải thực hiện vòng cua quanh vè rốn để cán đích ở phía bên phải khán đài. Như vậy, lộ trình đua không phải là một đường thẳng tắp mà chứa đựng rất nhiều khúc cua vòng, đặc biệt là những đoạn cua ngặt nghèo. Đây là một thử thách rất lớn đối với những chiếc ghe mực thân dài. Sức khỏe dẻo dai của các tay chèo chưa phải là điều quyết định tất cả, mà kinh nghiệm trận mạc cùng kỹ thuật bẻ lái điêu luyện của người cầm lái mới là chìa khóa mở ra chiến thắng.
Cơ cấu giải thưởng độc đáo và giá trị nhân văn
Hệ thống giải thưởng trong hội đua ghe xứ Huế bao gồm bốn hạng giải đặc sắc:
- Giải cúng: Phần thưởng dành tặng cho chiếc ghe cán đích đầu tiên trong lượt bơi khai mạc ngày hội. Giải này mang giá trị vật chất không cao nhưng thông qua lượt bơi này, các đội ghe có thể thử nghiệm đường bơi, đánh giá việc bố trí nhân sự và kiểm nghiệm tay lái của người điều khiển để rút kinh nghiệm cho các vòng sau.
- Giải thưởng từng hiệp đua: Thường có từ 10 đến 12 chiếc ghe tham gia thi đấu. Do hội đua diễn ra liên tục cả ngày với khoảng 7 đến 8 hiệp bơi, các đội có quyền chủ động không tham gia một số hiệp đấu nhất định vì lý do kỹ thuật cần sửa chữa hoặc để dưỡng sức, tập trung giành chiến thắng ở các hiệp sau, bao gồm cả hiệp chung cuộc.
- Giải phá: Phần thưởng dành cho đội giành chiến thắng ở hiệp đấu kết thúc lễ hội. Theo tục lệ xưa, đội đoạt giải phá sẽ được ban tổ chức tặng một con heo sống để đem về xóm làng mổ thịt mở tiệc liên hoan mừng thắng lợi.
- Giải tam liên thắng: Đây là giải thưởng danh giá và sở hữu giá trị cao nhất ngày hội, được trao cho đội ghe nào xuất sắc giành chiến thắng liên tục trong 3 hiệp đấu mà không bị gián đoạn (ví dụ thắng liền các hiệp 1, 2, 3 hoặc các hiệp 3, 4, 5).
Hội đua thuyền Thừa Thiên – Huế là một loại hình sinh hoạt văn hóa – thể thao có lịch sử lâu đời, luôn mang một sức hút mạnh mẽ đối với đông đảo tầng lớp nhân dân từ vùng nông thôn cho đến chốn thành thị, góp phần thắt chặt tình đoàn kết và lưu giữ nét đẹp truyền thống của vùng đất cố đô.
