Đồng Hới là một thành phố xinh đẹp nằm cận kề cửa biển và trải dài sát bên bờ sông Nhật Lệ. Từ thuở xa xưa, nơi đây đã hình thành lễ hội đua thuyền truyền thống đặc sắc. Tuy nhiên, không phải diễn ra hằng năm, cứ định kỳ 6 năm một lần thì ngày hội lớn này mới được tổ chức.
Vào những năm mở hội, cả 6 thôn trực thuộc thị xã đều tích cực chuẩn bị thuyền để tham gia tranh tài. Thuyền đua được đóng bằng những loại gỗ tốt nhất với kỹ thuật tạo tác điêu luyện, trang trí lộng lẫy theo hình rồng và chim phượng. Sự kết hợp này mang ý nghĩa hài hòa âm dương, tượng trưng cho quy luật vận hành của trời đất. Mỗi chiếc thuyền có chiều dài 13 m, sức chứa khoảng 34 trai bơi, đi kèm đội ngũ quan trọng gồm lái chính, lái phụ, người gõ mõ cầm nhịp và người tát nước.
Nghi thức trình diện thần linh ngày khai hội
Lễ hội đua thuyền ở Đồng Hới thường diễn ra liên tục trong vòng 3 ngày. Ngày đầu tiên được ban tổ chức dành riêng cho các hoạt động làm lễ trình diện.
Mở đầu, ba chiếc thuyền ở bờ bên này sông Nhật Lệ sẽ chèo sang sông để chào hỏi ba chiếc thuyền của các làng phía bờ đối diện. Ngay sau đó, thuyền của mỗi làng sẽ bơi về bến nước trước đình làng mình để làm lễ ra mắt thần linh bản cảnh, tuân thủ nghiêm ngặt mọi nghi thức cổ truyền đã được quy định từ trước.
Hành trình tranh tài khắc nghiệt hơn 20 km trên sông Nhật Lệ
Cuộc thi tài chính thức bắt đầu bước vào ngày thứ hai. Ban tổ chức quy định đường đua rất dài, kéo dài từ đình làng Đồng Hải thẳng ra tới tận cửa sông Nhật Lệ với tổng chiều dài cả đi lẫn về ước tính vượt quá 20 km.
Bên cạnh cự ly dài thử thách thể lực, đường bơi còn ẩn chứa nhiều yếu tố địa hình phức tạp như các bãi bồi nông, sức cản của gió ngược và sự thay đổi liên tục của thủy triều lên xuống theo từng khung giờ. Chính vì thế, việc giành được vị trí dẫn đầu chưa bao giờ là điều dễ dàng.
Để chiến thắng, thể lực dẻo dai cùng kỹ thuật chèo của các tay dầm là vô cùng cần thiết, song sự nhạy bén của người cầm lái mới mang tính quyết định. Người lái chính phải thấu hiểu tường tận đặc tính của chiếc thuyền mình điều khiển, thuộc lòng từng luồng lạch sâu nông, đồng thời nắm bắt chính xác quy luật dòng chảy và hướng gió để phối hợp ăn ý với người giữ nhịp cùng toàn đội.
Ngay cả người đánh mõ giữ nhịp cũng phải hiểu rõ từng khúc sông để linh hoạt cất tiếng hò, điều phối sức lực cho các trai bơi dồn tổng lực đúng thời điểm nhằm đạt tốc độ tối đa. Để phối hợp nhịp nhàng, các tay chèo phải cực kỳ tập trung, lắng nghe thật kỹ hiệu lệnh mõ để thay đổi nhịp chèo cho phù hợp với diễn biến trên đường đua. Cuộc sống bám biển quen đầu sóng ngọn gió đã rèn luyện cho những người con Đồng Hới một thể chất can trường, sức chịu đựng bền bỉ cùng tính kỷ luật rất cao.
Tục buông phao: Nghĩa tình sâu nặng với người đã khuất
Điểm độc đáo và xúc động nhất của lễ hội đua thuyền ở Đồng Hới là tục “buông phao” được thực hiện trang nghiêm trước khi ngày hội khép lại. Ngay trong ngày vui lớn của bản làng, người dân vẫn không quên dành một khoảng lặng để tưởng nhớ đến những người đi biển không may gặp nạn, bỏ mạng giữa sóng nước bao la.
Lúc này, cả 6 chiếc thuyền đua cùng dàn hàng ngang trên mặt nước. Các tay chèo vẫn khua mái dầm nhưng tuyệt đối không phát ra tiếng động. Những chiếc thuyền cứ thế lững lờ trôi nhẹ trên dòng Nhật Lệ, hướng mũi về phía biển khơi qua cửa lạch, rồi lượn qua thôn Hà trước khi quay trở lại Đồng Hải.
Sau đó, các thuyền sẽ xoay ngang thân – một nghi thức tượng trưng cho việc để tang. Tại phía đuôi của mỗi chiếc thuyền đều có buộc một sợi dây phao khá dài, trên đó gắn những tấm thẻ tre khắc tên của những người xấu số bồng bềnh trôi theo dòng nước. Trong không gian linh thiêng ấy, các thành viên trên thuyền đồng thanh cất lên điệp khúc trầm buồn:
“Ôm phao, phao mà về,
Ôm phê, phê mà vào…”
Lời ca vang lên như một lời kêu gọi, dẫn lối cho những hương hồn cô đơn ngoài khơi xa biết đường nương tựa vào chiếc phao để trở về đoàn tụ cùng gia đình, dòng họ và xóm làng thân yêu. Nghi thức này khiến cả người tham gia lẫn người đứng xem bên bờ không khỏi bùi ngùi hoài cảm, là minh chứng cho thấy dù trong những thời khắc vui tươi nhất, người dân Đồng Hới vẫn luôn dành một vị trí trang trọng trong tim để nhớ về người đã khuất.
Giá trị nhân văn của ngày hội quê hương
Hội đua thuyền ở Đồng Hới vượt lên trên khuôn khổ của một giải đấu thể thao thông thường hay một hoạt động rèn luyện kỹ năng sông nước. Đây là dịp để cộng đồng cùng nhau hướng nguyện những điều tốt đẹp, cầu mong cuộc sống bình an, may mắn cho mọi gia đình, đồng thời là biểu tượng sáng ngời của tinh thần nhân ái và đạo lý uống nước nhớ nguồn của người dân vùng biển miền Trung.
