Tại khu vực thị xã Hội An cùng các vùng phụ cận nằm gần cửa sông Thu Bồn đổ ra biển Đông (cửa Đại Chiêm), người dân hằng năm thường tưng bừng tổ chức đua ghe. Hoạt động này thường diễn ra vào nhiều dịp đặc biệt trong năm: ngay sau Tết Nguyên Đán từ mùng 3 đến mùng 7 tháng Giêng, vào dịp lễ Cầu ngư vào ngày rằm tháng 2 Âm lịch, hay trong lễ Cầu an (Kỳ yên) nhằm tạ ơn thánh và cầu mong mùa màng bội thu, làng xóm yên vui, tránh được dịch bệnh và tai nạn xảy ra.
Địa điểm được lựa chọn để đua tài là đoạn sông Thu Bồn kéo dài từ thị xã xuôi dần về phía Cẩm Nam nằm sát biển. Trong số các dịp đua ghe kể trên, cuộc thi tài nhân lễ Cầu ngư luôn diễn ra sôi nổi và kịch tính hơn cả nhờ sự tham gia nhiệt thành của đông đảo ngư dân địa phương. Với những người có cuộc sống gắn chặt với biển, ngày hội đua ghe chính là dịp để làm vui lòng thần thánh – “thượng sơn, hạ thủy” – và những người khuất mặt khác.
Người dân quan niệm rằng, phổ ghe nào giành chiến thắng sẽ mang lại điềm báo gặp vận may, làm ăn phát tài, trúng đậm mùa tôm cá và giúp cả vạn mình tránh được nhiều rủi ro. Dẫu không đoạt được giải cao, họ vẫn tin bản thân nhận được đặc ân của thế giới vô hình. Bởi vậy, số lượng người tham gia vào dịp lễ này luôn đông đúc nhất và cơ cấu giải thưởng cũng lớn hơn hẳn các kỳ đua khác. Toàn bộ phí tổn cho cuộc đua đều do bà con ngư dân tự nguyện đóng góp.
Tổ chức chặt chẽ và công tác chuẩn bị chu đáo
Hoạt động đua ghe từ lâu trên đất này đã thành tục, thành lệ, một nhu cầu không thể thiếu trong đời sống văn hóa – tinh thần của nhân dân, đặc biệt là đối với bà con ngư dân Hội An. Các vạn lập ra những “phố đua” riêng với quy chế quản lý và tổ chức rất chặt chẽ, mỗi phố quy tụ trên dưới 100 người. Mọi khoản kinh phí gồm việc sắm ghe, bảo quản, tổ chức tập luyện cho các tay bơi đến việc chăm lo hương khói tại nơi thờ thần ghe đều do người dân tự nguyện quyên góp.
Một hội đua đòi hỏi phải chuẩn bị vô cùng kỹ lưỡng qua nhiều khâu: khảo sát khúc sông định tổ chức cuộc đua, cắm cọc tiêu, xác định điểm xuất phát và đích đến. Song song đó, trên bờ phải dựng khán đài dành cho các chức sắc và quan khách, bố trí chỗ họp hành, địa điểm làm việc của ban trọng tài, đồng thời tiến hành trang trí cờ xí, khẩu hiệu rực rỡ.
Ngay khi nhận được thông báo mở hội, các phố ghe lập tức kiểm tra lại ghe, tiến hành sửa chữa nếu cần, tập hợp quân bơi và tổ chức tập luyện tích cực từ 5 đến 10 ngày. Trong lúc đó, dân chúng cũng lo quyên góp và chuẩn bị chu đáo khâu hậu cần phục vụ. Trước ngày hội đua ghe diễn ra, các phố ghe đều tụ họp đông đủ để làm lễ cúng thần chủ trang nghiêm.
Quy tắc tranh tài kịch tính trên dòng sông Thu Bồn
Trong ngày khai mạc hội đua, trọng tài chịu trách nhiệm thông báo đầy đủ danh sách các phố ghe tham gia cuộc đua, những quy tắc cần tuân thủ và giá trị giải thưởng của năm ấy. Thông thường, cuộc đua sẽ bao gồm hai giải: giải rượu và giải chính. Giải rượu mang tính chất thăm dò, thử tài, sơ bộ đánh giá và đưa ra những dự đoán ban đầu. Sau đó, giải chính mới là cuộc thi đấu thực sự giữa các đội bơi.
Về cách thức đua ghe, trên đường đua nơi khúc sông đã chọn, người ta tiến hành cắm ba cọc tiêu cố định bao gồm: tiêu trên, tiêu dưới và tiêu rốn. Điểm xuất phát của đường đua nằm ở bến sông, nơi đặt bàn hương án trang nghiêm cùng ban chấm thi và trọng tài ngồi làm việc.
Khi lệnh xuất phát vừa ban ra, các ghe đua phải vòng qua tiêu rốn trước để ra đường đua chính, sau đó vượt bứt tốc về phía tiêu trên. Sau khi vòng quanh tiêu trên, các ghe tiếp tục xuôi dòng về phía tiêu dưới, rồi lại vòng quanh tiêu dưới để trở lại tiêu rốn. Khi đã đạt đủ số vòng quy định của ban tổ chức, chiếc ghe bắt buộc phải vòng quanh tiêu rốn một lần cuối cùng trước khi hướng mũi vào bến để cán đích.
Yếu tố quyết định chiến thắng và giá trị văn hóa kế thừa
Thông thường, một cuộc đua chính thức sẽ có hai giải thưởng danh giá nhất là giải Nhất và giải Nhì. Để chạm tay vào chiến thắng, ghe đua phải đạt được đầy đủ các yếu tố: chiếc ghe phải tốt với cấu trúc chắc chắn, lướt sóng êm ái; người điều khiển ghe phải dày dạn kinh nghiệm; đội ngũ con bơi ngoài sức dẻo dai phải phản ứng nhanh nhạy, sở hữu tinh thần đồng đội gắn kết cao và quyết tâm lớn.
Bên cạnh đó, vai trò chỉ đạo của các vị cố vấn cùng sự cổ vũ nồng nhiệt từ các cổ động viên cũng góp phần không nhỏ vào thành tích chung. Chính vì thế, tham gia cuộc đua không chỉ có những quân bơi hay người chỉ huy trong phố đua, mà đã trở thành việc của cả thôn, cả làng, là niềm vui và vinh dự cho mọi người. Cho nên bước chuẩn bị cũng là một khâu quan trọng. Không khí ngày hội luôn được hâm nóng từ những ngày trước đó với yếu tố hội hè trội lên rõ rệt, và dư âm của cuộc đua vẫn còn đọng lại một thời gian lâu sau đó.
Hội đua ghe ở Hội An mang tính kế thừa của việc đua thuyền của cả nước trong các lễ hội dân gian, đồng thời cũng có tiếp thu một số ảnh hưởng của văn hóa Chăm trong cách tổ chức, lễ thức cùng các quy tắc nghiêm ngặt trong cuộc đua.
