Mỗi khi hè về, lúc những dòng nước phù sa bắt đầu cuồn cuộn dâng cao, người dân vùng đất Tổ lại nô nức chuẩn bị cho một ngày hội vô cùng đặc sắc. Đó chính là ngày hội bơi trải truyền thống, hay còn được người dân địa phương gọi bằng cái tên trang trọng và thân thương: “Tiệc bơi”.
“Mồng chín có tiệc anh ơi!
Mồng mười hạ trải xuống bơi thờ thẩn.”
Câu ca dao mộc mạc ấy đã lưu truyền qua bao đời nay trong đời sống tinh thần của đồng bào xã Đào Xá, thuộc huyện Thanh Thủy, tỉnh Phú Thọ. Câu hát như một lời hẹn ước, lời mời gọi du khách gần xa về chung vui cùng ngày hội bơi trải truyền thống của quê hương.
Nét độc đáo của hội bơi trải về đêm tại làng Đào Xá
Điểm khác biệt lớn nhất tạo nên bản sắc riêng biệt của hội đua trải Đào Xá so với các địa phương khác chính là thời gian tổ chức. Thông thường, các hội đua thuyền thường diễn ra vào ban ngày dưới ánh nắng rực rỡ, nhưng tại Đào Xá, ngày hội lại được tiến hành vào ban đêm trong không gian lung linh và huyền ảo.
Lịch trình ngày hội được quy định vô cùng nghiêm ngặt. Từ sáng sớm ngày mồng 9 tháng 7 (Âm lịch), các vị chức sắc trong làng đã tề tựu đông đủ để thực hiện nghi lễ cáo yết thần linh trang nghiêm tại đền thờ. Cho đến khi hoàng hôn buông xuống, bóng tối dần bao phủ lòng sông, nghi lễ hạ trải mới chính thức được bắt đầu.
Nghi thức tuyển chọn trai thanh tân hạ trải
Theo phong tục cổ truyền, quy định tuyển chọn người tham gia nghi lễ hạ trải vô cùng khắt khe. Chỉ những chàng trai thanh tân, chưa lập gia đình và có phẩm hạnh tốt mới được vinh dự gánh vác trọng trách này. Hình ảnh ấy đã đi vào đời sống văn hóa qua câu nói truyền đời: “Trai thanh tân bước vào đòn kiệu…”.
Hình tượng độc đáo của trải đực và trải cái
Mỗi mùa lễ hội, làng Đào Xá chỉ lựa chọn đúng hai chiếc trải để tham gia tranh tài. Sự khác biệt giữa hai chiếc thuyền này được thể hiện rõ nét qua các biểu tượng tâm linh:
- Trải đực: Ở vị trí đầu mũi thuyền được trang trí hình ảnh một con chim thần hướng về phía trước.
- Trải cái: Ở phần đầu mũi thuyền lại được gắn hình ảnh một con cá tinh xảo dưới nước.
Truyền thuyết lịch sử gắn liền với người anh hùng Lý Thường Kiệt
Tục bơi trải tại làng Đào Xá không đơn thuần là một hoạt động thể thao gắn kết cộng đồng, mà còn ẩn chứa những giá trị lịch sử sâu sắc. Theo lời kể của các bậc cao niên, ngày hội này gắn liền với truyền thuyết về danh tướng Lý Thường Kiệt vào thời nhà Lý.
Vào triều đại nhà Lý, trong một lần đi tuần thú và kiểm tra phòng tuyến quân sự chống quân Tống xâm lược, Lý Thường Kiệt đã ngược dòng sông Hồng. Đoàn thuyền của ông đi theo dòng sông Cố (đoạn sông cổ nối liền sông Hồng với sông Đà) rồi rẽ vào địa phận làng Đào Xá. Nhận thấy sự linh thiêng của mảnh đất này, vị danh tướng đã vào ngôi đền trong làng để dâng hương, cầu khẩn thần linh phù hộ cho quân ta đại thắng.
Chuyện kể rằng, ngay giữa đêm hôm ấy, hai chiếc thuyền rồng khổng lồ với đầy đủ binh lính chỉnh tề và trang bị vũ khí sắc bén bỗng nhiên từ dưới lòng nước nổi lên. Sự xuất hiện kỳ diệu của hai chiếc thuyền này đã trực tiếp góp sức cùng với quân đội của Lý Thường Kiệt đánh tan quân giặc xâm lược, giữ vững bờ cõi nước nhà.
Để ghi nhớ chiến công hiển hách của cha ông thuở trước và bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với các bậc thần linh đã phò trợ đất nước, hằng năm, người dân làng Đào Xá lại trang trọng mở hội bơi trải. Lễ hội không chỉ là dịp để thế hệ hôm nay ôn lại lịch sử hào hùng, mà còn là minh chứng cho sức sống bền bỉ của những nét đẹp văn hóa tâm linh trên quê hương Thanh Thủy, Phú Thọ.
