Dựa trên phong tục lâu đời của đồng bào Khơme Nam Bộ, lễ Ok Om Bok (còn được biết đến với tên gọi là Lễ Đút cốm dẹp hay lễ Cúng Trăng) luôn được tổ chức gắn liền với ngày hội đua ghe ngo. Ngay sau đêm lễ Cúng Trăng diễn ra vào ngày rằm tháng 12 theo Phật lịch Khơme, buổi sáng hôm sau sẽ là thời điểm khai mạc hội đua ghe ngo của người Khơme Nam Bộ. Đây được đánh giá là ngày hội văn hóa – thể thao náo nhiệt, tưng bừng nhất, sở hữu khả năng thu hút đông đảo lượng người tham gia. Sự kiện không chỉ dành riêng cho người Khơme mà còn nhận được sự hưởng ứng vô cùng nhiệt tình của các cộng đồng người Việt, người Hoa và người Chăm.
Ghe ngo – Kiệt tác nghệ thuật và vũ khí quân sự cổ xưa
Ghe ngo là phương tiện di chuyển trên nước rất đặc trưng của người Khơme Nam Bộ. Đây là loại thuyền độc mộc được đẽo khoét tỉ mỉ từ những thân cây cổ thụ, phổ biến nhất là cây sao. Chiếc ghe có chiều dài dao động từ 25 đến 30 m với sức chở đạt từ 45 đến 50 người. Thân ghe được thiết kế thon dài giống như một con rắn giúp tối ưu hóa khả năng lướt sóng nhờ giảm thiểu tối đa lực cản từ dòng nước. Cả phần mũi và phần lái của ghe đều được uốn cong vút lên, trong đó phần mũi được làm thấp hơn phần lái một chút.
Tại mũi ghe, người ta thường điêu khắc hình đầu đáu xiết (một giống rắn chuyên sống dưới nước) hoặc hình đầu chim phượng hoàng. Dọc theo thân ghe được tô điểm bằng các đường nét hình học sắc sảo với các màu sắc chủ đạo gồm trắng, đỏ, vàng, kết hợp cùng những mô-típ hình chim thú sinh động. Chiếc ghe ngo chính là biểu tượng đại diện cho sức mạnh cơ bắp và sự dũng mãnh. Theo các câu chuyện truyền tụng trong dân gian, dòng ghe này xưa kia từng được trưng dụng làm phương tiện chiến đấu chống giặc ngoại xâm, và hoạt động đua ghe ngo cũng vốn là một môn thể thao mang tính chất quân sự.
Do sở hữu chiều dài tương đối lớn, nhằm phòng tránh nguy cơ ghe bị gãy đôi hoặc biến dạng dưới sức ép của sóng nước, người thợ sẽ đặt một cây gỗ tốt chạy dọc theo lòng ghe và cố định chắc chắn vào bộ sườn để đóng vai trò như một thanh đà chịu lực.
Nghi lễ tâm linh trang nghiêm trước giờ xuất kích
Với cấu trúc đặc thù như vậy, việc bẻ lái và điều khiển một chiếc ghe ngo được xem là cả một nghệ thuật. Cả người bơi dầm lẫn người giữ lái đều phải sở hữu những kỹ năng cực kỳ thành thục cùng kinh nghiệm trận mạc dày dạn để giữ cho chiếc ghe không bị lật úp giữa dòng.
Cộng đồng người Khơme không xem ghe ngo như một công cụ di chuyển thông thường mà luôn tôn kính như một vật thể thiêng liêng. Chính vì thế, trước khi chính thức đưa ghe đi tham gia tranh tài, người ta sẽ trang trọng đặt một chiếc salatho (bình hoa) có cắm sẵn hương nến lên ghe và tiến hành nghi thức “mặc áo” cho phương tiện.
Những vị cao niên có uy tín lớn trong cộng đồng cùng các vị sư sãi sẽ cùng nhau tuyển chọn các chítviva (quân dầm bơi), niekkênsay (người giữ lái) và vônglít (người phụ lái). Bên cạnh đó, ông chỉ khơbrun (người đứng ở đầu ghe) sẽ thay mặt cho toàn thể bà con trong phum sóc đứng ra làm lễ tế cúng thần linh và tổ chức chiêu đãi các tay chèo. Vào ngày hội, các quân bơi đều mặc áo quần và đội mũ đồng phục chỉnh tề, đứng vào tư thế sẵn sàng xuất phát.
Không khí tranh tài sôi động trên dòng Vàm Tho
Khi bước vào cuộc thi, tiếng pháo lệnh vừa nổ vang, những chiếc ghe ngo lập tức lao vút về phía trước tựa như các con rắn khổng lồ, tạo nên một khung cảnh vô cùng uy nghi và hùng dũng. Hòa theo tiếng hô dứt khoát của người chỉ huy và nhịp gõ của cồng, hàng chục tay chèo đồng loạt vung dầm, bổ xuống mặt nước một cách nhịp nhàng, khẩn trương, các động tác phối hợp liên tục và đều đặn như một cỗ máy.
Dọc theo hai bên bờ sông suốt chặng đường đua kéo dài nhiều kilômét, hàng chục vạn khán giả đứng chen chúc đông nghịt. Người xem chính là những cổ động viên đầy nhiệt huyết và say mê; họ không ngần ngại trèo lên các cành cây ven sông để phất cờ vẫy gọi, thậm chí nhiều nam nữ thanh niên còn lội hẳn ra lòng sông để reo hò, tiếp thêm động lực cho các đội đua.
Trong quá khứ, khúc sông Vàm Tho (hay còn gọi là Pomkentho) thuộc huyện Mỹ Xuyên luôn được lựa chọn làm địa điểm diễn ra hội đua ghe ngo hằng năm. Nơi đây sở hữu dòng chảy thẳng, tốc độ nước chảy vừa phải và đều đặn, đôi bờ có mật độ dân cư sinh sống đông đúc, hệ thống chợ búa và nhà cửa rất thuận tiện cho du khách từ phương xa đến lưu trú. Các cụ già thường kể lại rằng, vào thời kỳ đó, bà con người Khơme ở các huyện, thậm chí từ các tỉnh thành xa xôi đã di chuyển bằng thuyền càhau và càchai, mang theo sẵn gạo thóc cùng lương thực đến neo đậu nhiều ngày liền tại bến sông để thưởng thức trọn vẹn hội đua ghe ngo của người Khơme Nam Bộ.
