Cuộc hội đấu cờ người tại Kẻ Rỵ, thuộc xã Thiệu Trung, huyện Đông Sơn, tỉnh Thanh Hóa, thường được tổ chức định kỳ vào các ngày hội xuân mồng 9, mồng 10 tháng 2 và kéo dài từ mồng 7 đến mồng 10 tháng 3 âm lịch. Đây là một trò chơi dân gian nổi tiếng khắp vùng, gắn liền với câu ca tụng: “Rượu Kẻ Mơ, cờ Kẻ Rỵ”. Hoạt động thi đấu cờ tại đây được xem như một nghi lễ trang trọng nhằm tôn vinh trí tuệ cũng như truyền thống võ nghiệp của địa phương, bởi vị Thành hoàng của ngôi làng này vốn là một bậc tướng quân thời xưa.
Để chuẩn bị cho ngày hội, trước hết, dân làng sẽ cùng bàn bạc để lựa chọn đối thủ giữ giải cho làng, trong khi người từ khắp nơi trong thiên hạ đều được tự do đến ứng thí. Những người này phải là bậc “trạng cờ”, không chỉ có trình độ cao cường mà còn phải nắm thật vững các quy tắc riêng biệt của hội cờ Kẻ Rỵ. Cụ thể là các quy luật về diễu binh (biểu diễn các quân cờ) cùng việc thay thế các tấm biển bằng chữ Nho mang tên quân cờ (từ tướng, sĩ, tượng…) sang hình ảnh của bộ đồ bát bửu như kiếm, mác hay phủ việt.
Lực lượng đóng vai quân cờ được tuyển chọn kỹ lưỡng từ những thiếu nữ thanh tân, có ngoại hình xinh đẹp và gia đình không vướng tang chế (“sạch bụi”). Được chọn làm quân cờ là một niềm tự hào lớn cho cả dòng họ, vì vậy mỗi cá nhân đều tự chuẩn bị trang phục tề chỉnh để tham gia lễ hội. Các thành viên thủ vai nam sẽ mặc áo nẹp, quấn xà cạp và đội khăn điều; trong khi vai nữ diện hài cườm, đầu đội khăn vành dây và mặc áo mớ ba mớ bảy thướt tha. Riêng hai người đảm nhận vai trò tướng Ông và tướng Bà phải khoác lên mình đầy đủ mũ mão, cân đai, cờ quạt cùng hia hài, tạo nên dáng vẻ vô cùng oai vệ.
Khu vực sân cờ được thiết lập ngay sát bên cạnh miếu Bà. Điểm đặc trưng nhất tại đây chính là hai “buồng tướng”, vốn là hai sàn cao có mái che được dựng lên giống như một sân khấu nhỏ, làm không gian riêng để các vị tướng bước ra múa hát. Thêm vào đó, làng cũng cử ra hai người giữ vai trò tổng cờ để chịu trách nhiệm điều khiển toàn bộ diễn biến cuộc đấu, thực hiện rao cờ lúc mở màn, đồng thời chỉ huy các phe thực hiện động tác diễn cờ và đổi quân.
Sau khi ba hồi chín tiếng trống vang lên giòn giã, người tổng cờ sẽ tiến hành diễu binh trên sân cờ, lúc này các quân và tướng cũng đã ổn định vị trí. Kế tiếp, hai đấu thủ chính thức bước vào cuộc tranh tài. Vị tổng cờ tay cầm chiếc trống khẩu, vừa gõ nhịp vừa cất tiếng rao cờ. Các tấm biển khắc tên từng quân cờ do các cô gái cầm đều được sơn son thếp vàng lộng lẫy, mặt có chữ được hướng thẳng về phía đối phương. Khi khâu chuẩn bị hoàn tất, lần lượt hai vị tướng sẽ bước ra khu vực sàn cao để múa hát, nghi thức này gọi là giáo cờ:
“Hỡi hợi các quân cờ ta
(Quân cờ đáp: “Dạ! Dạ!”)
Lẳng lặng mà nghe, tướng tôi xin dẫn.
Nay gặp hội Thái bình hưu lượng,
Ngoài bốn phương đồng nhạn đều yên…
Cờ phất lên nhìn sao cho tỏ.
Xe thời thẳng nước mà đi,
Pháo thời cứ thẳng vượt ngòi mà qua…”
Hội cờ tại Kẻ Rỵ được phân chia thành hai hình thức rõ rệt bao gồm cờ ván và cờ trận. Trận đấu sẽ được mở màn bằng hình thức cờ ván. Đây chính là lối chơi cờ người thông thường với những quy tắc không có nhiều sự khác biệt so với các địa phương khác. Tuy nhiên, khi chuyển sang hình thức cờ trận, các nhân sự đóng vai quân cờ sẽ phải thay tấm biển cờ đang cầm bằng một loại binh khí cổ chế tác bằng gỗ mang tính chất tượng trưng như đại đao hay kiếm trường ngay khi nhận được hiệu lệnh từ tổng cờ. Mỗi quân cờ cụ thể trên bàn cờ được quy định tương ứng với một loại binh khí riêng biệt mà các đấu thủ buộc phải học thuộc lòng.
Nương theo tiếng hiệu trống dồn dập, các quân cờ của cả hai bên sẽ di chuyển theo hình thức diễn quân, lượn quanh sân cờ theo những động tác và quy cách bắt buộc, tạo nên một khung cảnh vô cùng đẹp mắt. Sự thay đổi này khiến cho bầu không khí của hội cờ trận trở nên sôi động và náo nhiệt hẳn lên. Các chàng trai cùng những cô gái thủ vai quân cờ lần lượt lượn từ khu vực sân cờ vào phía trong miếu Bà để lựa chọn loại binh khí thích hợp, sau đó lại diễu hành ra ngoài và đứng nghiêm trang vào vị trí cũ. Cứ như thế, các đấu thủ tiếp tục cuộc đấu trí cho đến khi tìm ra người chiến thắng cuối cùng.
Lối chơi cờ người tại mảnh đất Kẻ Rỵ vừa mang lại không khí vui tươi, vừa đem đến nhãn quan đẹp mắt nhưng cũng không kém phần hiểm hóc trong từng nước đi. Chính vì lẽ đó, hội cờ nơi đây bao giờ cũng thu hút rất đông đảo du khách thập phương, kể cả những người từ vùng xa xôi tìm về. Nét độc đáo độc nhất vô nhị của hội làng này nằm ở chỗ đã khéo léo nâng tầm một trò chơi trí tuệ thông thường thành một bộ môn “nghệ thuật diễn xướng” đặc sắc, với một dàn diễn viên đóng vai quân cờ vừa sở hữu ngoại hình đẹp đẽ, vừa toát lên vẻ duyên dáng.
