Thông thường ở nhiều địa phương, hoạt động đua thuyền hầu như chỉ dành riêng cho nam giới bởi tính chất tốn nhiều thể lực và tiềm ẩn hiểm nguy, đúng như câu ca quen thuộc “Trai xuống trải, gái lên đu”. Tuy nhiên, tại ngày hội đền Quát thuộc xã Yết Kiêu, huyện Gia Lộc, tỉnh Hải Dương, các cô gái, người mẹ cũng trực tiếp cầm dầm tham gia đường đua đầy kịch tính.
Yết Kiêu vốn là vị bộ tướng thủy quân tài năng xuất chúng, người trợ thủ đắc lực và thân cận của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Ông từng lập nên nhiều chiến tích hiển hách trong cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Nguyên – Mông vào thế kỷ XIII. Sau khi ông mất, người dân địa phương đã tạc tượng thờ, tôn ông làm Thành hoàng làng tại đền Quát. Làng Hạ Bì quê hương ông cũng được đổi tên thành xã Yết Kiêu để ghi nhớ công ơn.
Quy định tập luyện và khâu chuẩn bị nghiêm ngặt trước lễ hội
Lễ hội đền Quát diễn ra trong vòng ba ngày, kéo dài từ ngày 18 đến ngày 20 tháng 8 Âm lịch hằng năm. Lệ làng quy định rõ ràng rằng đến ngày mùng 10 tháng 8, toàn bộ các đội bơi nam và bơi nữ phải hoàn thành việc tập luyện để giữ sức chuẩn bị cho ngày hội chính.
Cấu trúc nhân sự trên mỗi chiếc trải thi đấu gồm có đúng 18 thành viên: 1 người cầm lái, 1 người đánh trống, 1 người gõ mõ, 1 người giữ cờ hiệu cùng với 14 tay dầm chèo thuyền. Vào chiều ngày 17 tháng 8, các thuyền bơi tiến hành chạy “triểng” (tức là ra mắt trình làng). Đây vừa là buổi duyệt binh thử nghiệm, vừa mang tính chất giải trí, tạo nên không khí vô cùng náo nhiệt khắp đường làng ngõ xóm.
Tưng bừng không khí ngày chính hội và cuộc đua tài trên sông Thơi
Sáng sớm ngày mùng 18 tháng 8, tiếng trống tiếng chiêng từ đền Quát vang lên dồn dập báo hiệu ngày chính hội bắt đầu. Cờ hội được cắm rợp bóng dọc các con đường làng dẫn từ đền ra bãi đua thuyền. Đoàn rước kiệu Thánh Yết Kiêu tôn nghiêm đi từ đền ra bến sông, kiệu được đặt trang trọng trên một bệ gỗ dựng sẵn sát mép nước để ngài chứng kiến toàn bộ cuộc so tài của dân làng. Các thành viên tham gia mặc đồng phục chỉnh tề theo từng thuyền, phân định rõ ràng trải nam và trải nữ riêng biệt.
Sau khi kết thúc ba hồi chín tiếng trống làm lễ, những người cầm lái và giữ cờ hiệu đại diện bước lên dâng hương tế bái thần linh, sau đó nhanh chóng quay trở lại trải của mình để chờ tín hiệu. Ngay khi tràng pháo lệnh nổ vang giòn giã kết hợp cùng hiệu lệnh phất cờ, các tay chèo đồng loạt cắm dầm xuống nước, đẩy những chiếc trải lao vút đi như các con rồng khổng lồ rẽ sóng phóng nhanh trên dòng nước. Tiếng hò reo cổ vũ cuồng nhiệt của người dân đứng kín hai bên bờ sông hòa cùng tiếng chiêng trống dồn dập tạo nên một khung cảnh ngày hội vô cùng sôi động.
Ý nghĩa lịch sử và sợi dây kết nối những người con xa xứ
Làng Hạ Bì xưa nằm cạnh dòng sông Thơi hiền hòa chảy ra sông Luộc (thuộc khu vực Ninh Giang). Bên cạnh công việc đồng áng, người dân nơi đây vốn nổi tiếng với nghề chài lưới sông nước tinh thông. Do diện tích đất ruộng canh tác ít, cuộc sống còn nhiều khó khăn, nên sau khi cấy hái xong vụ mùa, người dân thường tự thành lập các “hấp” (những nhóm, tổ ngư dân nhỏ) để đi làm ăn, đánh cá ở khắp các vùng đất xa xôi như Thái Bình, Nam Định hay Quảng Ninh.
Chính vì vậy, tục mở hội bơi trải hằng năm tại quê hương đền Quát không chỉ nhằm tưởng nhớ và tôn vinh vị anh hùng Yết Kiêu mà còn khơi dậy lòng tự hào dân tộc sâu sắc. Lễ hội là dịp rèn luyện tinh thần kiên cường, thượng võ cho cả nam và nữ vùng sông nước. Đồng thời, đây cũng là ngày hẹn ước thiêng liêng để những người con xa quê nhớ ngày trở về đất mẹ, cùng nhau sum họp, thi thố tài năng, rèn luyện kỹ năng đi biển và nâng cao tinh thần đoàn kết đồng đội. Những kỹ năng này không chỉ bổ trợ trực tiếp cho công việc đánh bắt thủy sản hằng ngày mà còn vô cùng cần thiết khi tham gia vào các trận thủy chiến bảo vệ giang sơn khi đất nước bị giặc ngoại bang xâm lấn.
