Nguồn gốc hình thành gắn liền với triều đại nhà Lê
Dựa theo nội dung ngọc phả của làng Vĩnh Tuy, cụm di tích đình và đền Đông Thiên được khởi dựng từ thời kỳ vua Lê Thánh Tông (1443 – 1497). Cụ thể vào năm Hồng Đức thứ 2 (1471), sau khi giành thắng lợi trong chiến dịch đánh Chiêm Thành, với tinh thần nhân nghĩa, sự bao dung, biết khuất phục kẻ mạnh và khoan hồng với kẻ yếu, chính nhà vua Lê Thánh Tông đã ban hành lệnh cho dựng lên một mái nhà tranh làm nơi thờ cúng nhà vua cùng vị công chúa của Chiêm Thành. Bên cạnh đó, ông còn chuẩn y cho phép những tù binh người Chiêm Thành tiến hành khai hoang đất đai bỏ trống, lập nên làng ấp mới ngay tại vùng đất Vĩnh Hưng (nay thuộc Vĩnh Tuy).
Trải qua nhiều chặng đường mở mang quy mô cùng các đợt trùng tu sửa chữa lớn nhỏ, không gian mái nhà tranh thuở ban đầu đã được thay thế bằng vật liệu xây gạch và lợp ngói kiên cố. Về mặt phân chia không gian, khu vực dành để thờ cúng vua cùng công chúa Chiêm Thành gọi là đình, trong khi đó khu vực bên cạnh thờ Mẫu được gọi là đền.
Đặc điểm kiến trúc và hệ thống hiện vật cổ
Về vị trí mặt bằng, đình và đền nằm tọa lạc giữa cánh đồng khoáng đạt, trong đó phần đền nằm sát ngay phía bên trái của đình. Tổng thể kiến trúc cả đình lẫn đền đều được thiết kế theo bố cục hình chuôi vồ, bao gồm 3 gian tiền tế và 3 gian hậu cung. Riêng khu vực đình còn được thiết kế thêm 2 dãy nhà tả mạc và hữu mạc. Trải qua thời gian, không gian trong đình và đền Đông Thiên hiện nay vẫn bảo tồn nguyên vẹn rất nhiều hiện vật mang giá trị lịch sử, nghệ thuật cao thuộc các triều đại nhà Lê và nhà Nguyễn.
Lễ hội truyền thống và quyết định xếp hạng di tích
Hằng năm, tại ngôi đình diễn ra hai kỳ lễ hội quan trọng gồm: lễ nhỏ được tổ chức vào ngày 2 tháng 9 âm lịch, và lễ lớn được tổ chức trọng thể vào ngày 8 tháng 10 âm lịch.
Nhờ sở hữu những giá trị tiêu biểu về lịch sử và kiến trúc nghệ thuật, cụm di tích đình, đền Đông Thiên đã được Bộ Văn hoá – Thông tin chính thức quyết định xếp hạng di tích lịch sử kiến trúc nghệ thuật vào ngày 9 tháng 1 năm 1990.
